عرفان
عده ای از علمای شیعه، اشعار حافظ را عرفانی دانسته و اورا ستودهاند. مرتضی مطهری درباره عرفان حافظ گفته میباشد:
«دیوان حافظ یک دیوان عرفانی میباشد و در واقعیت یک کتاب عرفان میباشد. بعلاوه جنبه فنی شعر، به عبارت دیگر عرفان میباشد بعلاوه هنر. در بین دیوانهای شعرای فارسی دیوان عرفانی زیاد میباشد، ولی دیوانی که حقیقتاً از یک روح عرفانی سرچشمه گرفته باشد یعنی حقیقتاً عرفان باشد که به طور شعر بر گویش سرایندهاش روان گردیده باشد (خیر اینکه شاعری بخواهد به مدل عرفان شعر گفته باشد)، زیاد وجود مسجد غدیر بلوار معلم مشهد ندارد.»[۳۵]
در کتاب «روح مجرد» آمده میباشد: مرحوم حاکم، حافظ شیرازی را هم عارفی بدون نقص میدانستند و اشعار گوناگون اورا، گستردن منازل و فرایند سلوک تعبیر میکردند.[۳۶]او هم چنان دیوان حافظ را سراسر علاقه و تجلّی و شهود و عرفان، و رموز مختلفۀ شیوه سلوک إلی الله می داند که تمامش درس و امر العمل در جامه شعر و تشبیه و تمثیل، و ذکر معارف عالیه در خرقه مجاز از باب تشبیه سنجیده به محسوس میباشد.[۳۷]علامه طهرانی بر این اعتقادوباور میباشد که لغت ها اولیای پروردگار و عرفای بالله دارنده رموز و اشارات و کنایاتی میباشد که درک آن ها تخصیص به خویش آن ها و همطرازانشان دارااست و از اشارات و رموز عارف عالیقدر اسلام خواجه حافظ شیرازی کسی می تواند اطّلاع پیدا کند که هم مرتبه و هم جایگاه با وی مسجد غدیر فلاحی مشهد باشد.[۳۸]
جبرگرایی
بخش اعظمی از اشعار حافظ رنگ و بوی جبرگرایی داراست و از این رو اکثری از حافظپژوهان اورا جبری مسلک شمردهاند اما بعضی نیز اورا معتقد به سپردن دانستهاند. (برای شناخت بیشتر مراجعهنمایید به اینجا). بعضی گفتهاند حافظ آشکارا از جبر کلام میگوید و هم از سپردن. بر هردو پای میفشارد، اما مجموعاَ هیچ یک را نفی مسجد بابا غدیر مشهد نمینماید.[۳۹]
فال حافظ
تفأل به شعر حافظ ریشهای دیرینه در فرهنگ وتمدن جمهوری اسلامی ایران داراست. هر تعدادی حافظ خویش بارها به فال زدن اشاره داراست[۴۰] اما آنچه از قراین پیداست، فال دریافت کردن با دیوان حافظ احتمالا سالها بعداز درگذشت وی مرسوم گردیدهاست. به باعث همین خصوصیت میباشد که برخی، حافظ و بعضی، دیوان اورا به صفاتی زیرا لسان الغیب و ترجمان الاسرار تعریف کردهاند.[۴۱] تفأل به دیوان حافظ از آنجا ناشی گردیدهاست که مطالب غزلیات حافظ به قدری منبسط و کبیر میباشد که هر غزل را میاقتدار بر هدف های و منظورهای مختلف تفسیر کرد.[۴۲] و شعر حافظ را به آرزوهای خویش ربط اعطا کرد.[۴۳]ولی از دید شرعی و طریقه فقها کار کردن به فال حافظ الزامی ندارد و دارنده مستند فقهی مسجد بابا قدرت مشهد وجود ندارد.[۴۴]
تفصیل و ترجمه بر دیوان حافظ
بر دیوان حافظ گستردنهایی به گویش فارسی درج شده میباشد برای مثال:
مَرَجَ البحرین: نوشته سیف الدین ابوالحسن عبدالرحمن لاهوری در سال ۱۰۲۶ق. این گستردن به همت خرمشاهی و بقیه افراد با تیتر «گستردن عرفانی غزلهای حافظ» به چاپ رسیده میباشد.
لطیفه غیبی: نوشته محمد بن محمد دارابی (۱۰۵۰ق) در تفصیل اشعار خلل دیوان حافظ به یار توضیح بعضا اصطلاحات اهل تصوف و عرفان که در سال ۱۳۵۷ش. در شیراز با همین تیتر چاپ گردیده است.
بدر الشروح: نوشته بدرالدین اکبر آبادی در سال ۱۲۵۴ق. او دراین گستردن از ۲۲ کتاب سود کرده میباشد. این کتاب در سال ۱۳۳۳ق در هند چاپ سنگی و در سال ۱۳۶۲ش. در طهران افست گردیدهاست.
جمال آفتاب و آفتاب هر حیث نوشته علی روشن بختی پرور براساس نگرشهای علامه طباطبایی [۴۵]
آئينه استکان (ديوان حافظ هم پا با يادداشتهاى مرتضی مطهری) [۴۶]
حافظ طومار: نوشته بهاءالدین خرمشاهی که به وسیله انتشارات علمی و فرهنگی به چاپ رسیده میباشد. چاپ بیستم آن مرتبط با سال ۱۳۹۱ میباشد.
تفصیل شوق و اشتیاق: نوشته سعید حمیدیان در پنج جلد که بیشتراز چهارهزار ورقه دارااست و به وسیله انتشار قطره در سال ۱۳۹۱ش. منتشر شده است.
همینطور دیوان حافظ به چند گویش برای مثال انگلیسی، عربی، فرانسوی، روسی، اردو، پنجابی، سندی، هندی، پشتو و بلوچی ترجمه گردیده است.
جستارهای متعلق
امام علی در اشعار فارسی
لینک و پیوند به خارج
کتاب عرفان حافظ (مرتضی مطهری)
مدخل حافظ در دانشنامه عالم اسلام
پانویس
سبحانی، تاریخ ادبیات کشور ایران، ۱۳۹۵ش، ص۳۱۷.
فخرالزمانی، تذکره میخانه، ۱۳۶۷ش، ص۸۵.
همایونفرخ، حافظ خراباتی، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۱۰۰.
مجاهدی، سیری در تاریخ معاش و برگزیده غزلیات حافظ، ۱۳۸۳ش، ص۱۶.
خواندمیر، حبیب السیر، ۳(۲)، ص۲۸۸؛ مشخص، حافظ شیرین صحبت، ج۱، ص۹۷.
عده ای از نویسندگان، حافظ، در دائرة المعارف تعالی اسلامی، ۱۳۹۰ش، ج۱۹، ص۵۸۸.
مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد؛ راهنمای حضور در مراسم مذهبی و برنامههای مناسبتی