بهترین مرجع مسجد غدیر باباعلی مشهد

عکس العمل صالحی نجف‌آبادی به نقد ها
صالحی نجف‌آبای کتاب عصای موسی یا این که معالجه بیماری بزرگنمایی را در جواب به نقدهای معارضان منتشر کرد. وی در‌این کتاب دیدگاه ها رفیعی قزوینی، علامه طباطبایی، زاهدی قمی، محمد فاضل لنکرانی و شهاب اشراقی، سید احمد فهری، سید محمد مرتضوی، رضا استادی و صافی گلپایگانی را عیب گیری کرد. وی درین کتاب اشاره می‌نماید که اصل این کتاب در اوائل دههٔ پنجاه نوشته و چاپ شد و قرار بود که با اسم مستعار عبدالله مظلوم منتشر خواهد شد اما عنصرها ساواک بازدارنده دستور مسجد غدیر بلوار معلم مشهد شدند.[۱۷]

صالحی نجف‌آبادی در جواب به مرتضی مطهری کتاب نگاهی به حماسهٔ حسینی مدرس مطهری را در ۴۶۰ ورقه را منتشر کرد. وی درین کتاب مطهری را به برداشت‌های ابتدایی، تناقضات، ایرادات تاریخی و متکی بودن به منابع بی‌اعتبار مجرم مسجد غدیر فلاحی مشهد نمود.[مستلزم منبع]

به کارگیری ساواک از اختلاف
آورده شده ساواک (سازمان داده ها و امنیت حکومت پهلوی) از نشر کتاب شهید جاوید جانبداری می کرد و آن را وسیله‌ای برای تعمیق اختلافات فی مابین شیعه ها سنتی و هوا داران امام خمینی می‌دانست اما از آن جا که این کتاب کم کم گزینه استقبال واقع گردیده بود با این طرح مخالفت کرد و به پناه از جبهۀ حریف پرداخت. بعضی با استناد به اسنادی که موافقان و معارضان کتاب شهید جاوید به فایده خویش ارائه می‌نمایند غرض ساواک را تفرقه‌افکنی دانسته که از روش کتاب شهید جاوید یا این که کتاب‌هایی که در انتقاد آن منتشر گردیده بود، دنبال مسجد بابا غدیر مشهد می کرد.[۱۸]

جواب صالحی به منتقدین
بینش امام خمینی
امام خمینی وارد اختلافات علما درباره کتاب شهید جاوید نشد. وی اختلاف درباره کتاب شهید جاوید را آرم از عدم رویش جامعه دانست. چراکه در هنگامی که اصول احکام دست اجانب و نوکرهای آنهاست اهل منبر و اهل دانش به مکان وحدت واژه در گیر این مباحث تفرقه‌انگیز میگردند.[۱۹] امام خمینی در طومار‌ای به فرزندش سید احمد خمینی مسجد بابا قدرت مشهد نوشت:

«شما در اختلافات دربین طلاب و اهل منبر در ارتباط کتاب و هر چیز دیگر وارد نشوید.»[۲۰]
حاشیه ها
حفاظت حسینعلی منتظری و تقریظ‌نویسی وی بر کتاب شهید جاوید و نیز ماجرای قهدریجان که به کشته شدن سید ابوالحسن شمس‌آبادی به انگیزه مخالفتش با کتاب شهید جاوید انجامید و گذشته و پس از انقلاب به سید مهدی هاشمی و دسته هدفیون نسبت داده شد بر حاشیه ها سیاسی اجتماعی این کتاب افزوده میباشد.[مستلزم منبع]

چاپ‌ها
کتاب شهید جاوید در بالا با تیتر مرد صلح و مدد خونین بعد با اسم «شهید جاوید؛ حسین بن علی علیه‌السلام» در سال ۱۳۴۷ش منتشر شد. این کتاب تا سال ۱۳۸۴ش دستکم هفده توشه تجدید چاپ گردیده است. شهید جاوید در ورژن‌های اول دو تقریظ از حسینعلی منتظری و علی‌اکبر نتیجه مشکینی با خویش داشت. اما علی مشکینی بعداز چندی به جهت مخالفت‌های پهناور تقریظ خویش بر این کتاب را پس گرفت.[مستلزم منبع]

تک‌نگاری
«کتاب سرگذشت کتاب شهید جاوید» تاثیر رضا استادی که در ۶۰۰ شیت بوسیله انتشارات قدس در سال ۱۳۸۲ش منتشر گردیده است. به گفته تالیف کننده، این کتاب با مقصود فراموش نشدن ماجرا کتاب جاوید و نظر ها متفاوت درباره آن و نیز پر‌نور شدن اینکه ادعای مولف که امام خمینی را موافق عقیده خویش معرفی کرده مغایر واقع میباشد، تألیف گردیده است.[۲۱] تالیف کننده همینطور یادداشت‌هایی را که در سال ۱۳۵۰ش درباره کتاب جاوید داشته در‌این کتاب منتشر نموده است.[۲۲]

میرزا حسنعلی تهرانی، عالم و دانا قرن چهاردهم قمری، که بعد از کامل شدن دروس خویش در شهرهای طهران، نجف و سامرا و سود‌گیری علمی از محضر علمایی همانند میرزای شیرازی، محل عمل علمی و تبلیغی خویش را مشهد قرار اعطا کرد. او از شاگردان خاص میرزای شیرازی بود و در کنار اشتغال به علم آموزی، مکتب وی در سامرا را اداره مسجد غدیر بلوار معلم مشهد می‌کرد.

به دنیاآمدن و تحصیلات
میرزا حسنعلی تهرانی در طهران متولد شد،[۱] ولی از تاریخ تولدش اطلاعی در چنگ وجود ندارد. بعد از گذراندن دروس مقدمات و سطح های حوزه، یاور استادش ملاعلی دماوندی و همدرسش سید عزیزالله تهرانی به نجف [۲] و بعد از تعدادی سال به سامرا رفت و از شاگردان خاص میرزای شیرازی مسجد غدیر فلاحی مشهد شد.

شغل علمی و تبلیغی
تهرانی بعداز نیل به مرتبه اجتهاد در طی زندگانی میرزا، در حوزه به درس دادن سطح های بهتر پرداخت. همینطور تصدی کارها مکتب میرزای شیرازی را در سامرا، در حین حیات میرزا، به ذمه داشت.[۳] وی در ۱۳۱۴ق. از عتبات به طهران برگشت، البته ناسازگاری وی با عناصر حکومت قاجار موجب شد که به مشهد برود.[۴] او در مشهد به درس دادن فقه و اصو ل مسجد بابا غدیر مشهد پرداخت.

شاگردان
در گفت و گو‌های وی اکثری از فضلا و مدرّسان حوزه علمیه مشهد حاضر می‌شدند.[۵]

برخی از شاگردان او این افراد بودند:

سیدحسین موسوی مشهور به ادیب بجنوردی
محمدعلی فاضل خراسانی
علی اکبر نوغانی
سید محمدباقر رضوی[۶]
سید محمد تقی استاد رضوی مؤلف کتاب شجره طیبّه؛ او از استادش اذن داستان هم داشته میباشد.[۷]
تهرانی از مقبولیت عامه بهره مند بود و در کنار درس و مشاجره ، امام جماعت مسجد مسجد بابا قدرت مشهد گوهرشاد بود.[۸]

وفات
او در ۴ رمضان سال ۱۳۲۵ق در مشهد درگذشت[۹] و در صُفه قوام شیرازی در بقعه امام رضا(ع) به خاک ودیعت شد.[۱۰]

تالیفات
منتخبی از رساله عملیه فارسی وحید بهبهانی مشهور به مَتاجِر که به لهجه عربی و با فتاوی میرزای شیرازی بر طبق بود.[۱۱]
تقریرات درس میرزای شیرازی که تحریری از نخستین «بیع» تا انتها «خیارات» میباشد.[۱۲]
رسالة فی الکبائر، درباره گناهان کبیره که احتمالا از اثر ها اوست.[۱۳]
پانویس
امین، اعیان الشیعه، رسیدگی حسن امین،ج ۵، ص ۲۱۴.
آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق،ج ۴، ص ۳۷۹.
آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ج ۱، عهد ۱، ص ۴۵۴ـ ۴۵۵؛آقابزرگ طهرانی ۱۳۶۲ ش ، ص ۱۳۱.
گلپایگانی، ص ۳۳۰.
آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ج ۱، عهد ۱، ص ۴۵۵
استاد رضوی؛ ۱۲۷۰ـ۱۳۴۲
معلم، ص ۲۴۹، ۳۰۲، ۳۰۸؛ فاضل خراسانی، پیشگفتار آشتیانی، ص۶۷؛ امین، ج۹، ص۱۸۵.
آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ج ۱، عهدوپیمان ۱، ص ۴۵۵.
آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ج ۱، قول ۱، ص ۴۵۵.
مؤتمن، ص ۴۲۶.
آقابزرگ طهرانی، الذریعه،۱۴۰۸ق، ج ۱۹، ص ۵۹.
آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق،ج ۴، ص ۳۷۶.
فاضل، نشریه دانش گاه الهیات و معارف اسلامی مشهد،۱۳۷۵ش.ج ۲، ص ۸۹۵.
منابع
آقابزرگ طهرانی،محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
آقابزرگ طهرانی،محمدمحسن، طبقات اعلام الشیعه، جزء ۱: نقباء البشر فی القرن الرابع عشر، مشهد، ۱۴۰۴ق.
امین، محسن، اعیان الشیعه.
فاضل خراسانی، محمدعلی، «تفصیل دعاء العرفه» ، نشریه دانشگاه الهیات و معارف اسلامی مشهد، ش ۲۶ـ۲۷، فصل بهار و فصل‌تابستان ۱۳۵۷.
گلپایگانی، محمد، علمای والا شیعه از کلینی تا خمینی، قم، ۱۳۶۴ش.
استاد، عبدالرحمان بن نصراللّه، تاریخ علماء خراسان، چاپ محمدباقر ساعدی خراسانی، مشهد ۱۳۴۱ش.
مؤتمن، علی، راهنما، یا این که، تاریخ و تعریف دربار ولایتمدار رضوی (ع) ، طهران ۱۳۴۸ ش.
لینک و پیوند به خارج

محمد بن علی بن موسی دارای شهرت به امام جواد و امام محمدِ تقی (۱۹۵-۲۲۰ق) امام نهم شیعه ها اثناعشری میباشد. لقب وی ابوجعفر و ملقب به جواد و ابن‌الرضا بود. ملقب شدن وی به جواد را به انگیزه کثرت عفو و احسان وی مسجد غدیر بلوار معلم مشهد دانسته‌اند.

امام جواد هفده سال امامت کرد که با حکومت مأمون عباسی و معتصم عباسی هم‌زمان بود. براساس نقل بیشتر منابع، امام جواد(ع) در پایان ذی‌القعده سال ۲۲۰ق در ۲۵سالگی، به شهیدشدن رسید. میان امامان شیعه، او جوان‌ترین امام در هنگام شهید شدن بوده میباشد. وی در کنار جدش موسی بن جعفر(ع) در حرم قریش در کاظمین به مسجد غدیر فلاحی مشهد خاک امانت شد.

سنّ نادرِ امام جواد (هشت‌سالگی) در هنگام امامت، سبب ساز شد شماری از اصحاب امام رضا(ع)، در امامت وی شک و تردید نمایند: بعضی عبدالله بن موسی و توده‌ای احمد بن موسی شاهچراغ را امام خواندند و گروهی به واقفیه پیوستند؛ البته بیشتر آن ها امامت محمد بن علی(ع) مسجد بابا غدیر مشهد را پذیرفتند.

رابطه امام جواد(ع) با شیعه ها بیشتر از روش وکیلانش و به صورت طومار‌نگاری جاری ساختن می شد. در عصر امامت وی، فرقه‌های اهل‌حدیث، زیدیه، واقفیه و غُلات شغل داشتند. امام جواد(ع)، شیعه‌ها را از عقاید آن‌ها با خبر و از نماز تلاوت پشت رمز آن ها نهی می کرد و غالیان را لعن مسجد بابا قدرت مشهد می‌نمود.

مناظرات علمی امام جواد(ع) با عالمان فرقه‌های اسلامی در مسائل کلامی، همانند منزلت شیخین (عُمر و ابوبکر) و مسائل شرعی مانند حکم جدا‌کردن دست سارق و احکام حج را از مناظرات دارای شهرت امامان شیعه میدانند.

از امام جواد، فقط حدود ۲۵۰ حدیث نقل گردیده‌است که انگیزه آن را قدمت کوتاه و نیز پایین در دست گرفتن بودن وی می دانند. راویان و اصحاب او‌را نیز از ۱۱۵ تا ۱۹۳ بدن شماره کرده‌اند. احمد بن ابی‌نصر بزنطی، صفوان بن یحیی و عبدالعظیم حسنی مثلا اصحاب امام بودند.

در منابع شیعی،‌ کراماتی همانند صحبت اعلام کردن هنگام به دنیا آمدن، طی‌ُالارض، شفادادن بیماران و استجابت دعا، برای امام جواد(ع) نقل گردیده‌است. عالمان اهل‌سنت نیز شخصیت علمی و معنوی امام جواد(ع) را ستوده و برای وی احترام قائل‌اند.

بیشتراز ۶۰۰ تاثیر علمی درباره امام نهم به لهجه‌های گوناگون منتشر گردیده است. وفاة الامام الجواد، مُمدرک الامام الجواد، موسوعة الامام الجواد علیه‌السلام، الحیاة السیاسیة للامامِ الجواد و حیاة‌ الامام محمد الجواد مثلا این اثرها می‌باشند.

نسب، لقب و ا‌لقاب
نوشته‌ی علمیٔ مهم: فهرست لقب‌ها و کنیه‌های امام جواد(ع)
محمد بن علی بن موسی بن جعفر، امام نهم شیعه‌ها اثناعشری میباشد که به جوادالائمه آوازه داراست. نسب وی با شش واسطه به امام علی(ع)، اولیه امام شیعه‌ها میرسد. پدرش امام رضا(ع)، امام هشتم شیعه ها میباشد.[۱] مادرش کنیز بود و سَبیکه نوبیه اسم داشت.[۲]

کُنیه او ابوجعفر و ابوعلی میباشد.[۳] در منابع روایی، از او با تیتر ابوجعفر ثانی حافظه می شود[۴] تا با ابوجعفر اولیه (امام باقر(ع)) نادرست نشود.[۵]

از ا‌لقاب دارای اسم و رسم امام نهم، جواد و ابن‌الرضا میباشد.[۶] تَقی، زَکی، قانع، رضی، مختار، متوکل،[۷] مرتضی و مُنتَجَب[۸] را نیز از لقب ها وی شمرده‌اند.

عَمّار بن موسی ساباطی پر اسم و رسم به عمار ساباطی از راویان امام راست گو(ع) و امام کاظم(ع) بود. او با دیدن کرامتی از امام درستگو(ع) شیعه شد. عمار بعداز شهید شدن امام ششم قائل به امامت عبدالله افطح شد؛ البته به قولی بعد از مدتی به امامت امام کاظم(ع) معتقد شوید. او هم‌بعد از ظهر امام رضا(ع) نیز بوده میباشد؛ البته به جهت کهولت سن از وی روایتی مسجد غدیر بلوار معلم مشهد نقل نکرده میباشد.

بیشتر رجالیان عمار را ثقه دانسته‌اند، او دارنده کتابی بود که آیتم یقین راویان و عالمان بوده میباشد.

شخصیت‌شناسی
ابوالفضل[۱] یا این که ابوالیقظان[۲] عمار بن موسی ساباطی هم‌بعدازظهرِ امام راستگو(ع)، امام کاظم(ع) و امام رضا(ع) میباشد.[۳] او در شهرهای کوفه و مدائن سکونت داشت.[۴] درباره سال میلاد و وفات او اطلاعی در اختیار وجود ندارد.[۵] برخی به دلیل داستان عمار ساباطی از ماجرای زد خورد زید بن علی (درگذشت ۱۲۱ق) و سلیمان بن خالد،[۶] گفته‌اند او پیش از سال ۱۲۱ق به جهان آمده میباشد.[۷] اما به دلیل روایتی که حسن بن صدقه از امام رضا(ع) داشته و در آن نامی از عمار ساباطی گردیده‌است،[۸] بیان شده او در طول امامت امام رضا (امامت: ۱۸۳ تا ۲۰۳ق) زنده بوده میباشد.[۹] برخی گفته‌اند او پیش از سال ۲۰۳ق وفات مسجد غدیر فلاحی مشهد یافت.[۱۰]

برادران عمار، قیس و صباح از راویانی می‌باشند که ثقه معرفی گردیده‌اند.[۱۱] فرزند عمار ساباطی، اسحاق، از راویان حدیث میباشد که دارنده کتاب و اصل میباشد.[۱۲] روضه خوان طوسی، اسحاق را فطحی‌مذهب و ثقه معرفی می‌نماید.[۱۳] همینطور برادرزاده‌اش موسی بن قیس نیز از راویان حدیث مسجد بابا غدیر مشهد میباشد.[۱۴]

مذهب
به گفته طبری صغیر عمار بن موسی ساباطی آغاز سُنّی‌مذهب بود[۱۵] و به دلیل کرامتی که از امام درست گو(ع) مشاهده کرد، در طی امامت امام راستگو(ع) (۱۱۴ تا ۱۴۸ق) شیعه شد و از یاران امام درست گو(ع) شوید.[۱۶] وی بعد از شهیدشدن امام راست گو(ع)، به امامت عبدالله افطح قائل مسجد بابا قدرت مشهد شد.[۱۷]

بعضا گفته‌اند او تا انتها قدمت فطحی‌مذهب بود.[۱۸] اندک بودن احادیث او از امام کاظم(ع) و امام رضا(ع) به همین خیال و خاطر دانسته شد‌ه‌است.[۱۹] در مقابل بعضا دیگر معتقدند که او بعداز مدتی قائل به امامت امام کاظم(ع) شد.[۲۰] آورده شده او به دلیل محافظت جان امام کاظم(ع) یا این که محافظت جان خویش مذهبش را نهفته می کرد[۲۱] و به دلیل فشار مهدی عباسی بر شیعه‌ها و زندانی‌بودن امام کاظم(ع) نتوانسته احادیث متعددی از امام کاظم(ع) نقل نماید.[۲۲] در طی امامت امام رضا(ع) نیز کهولت سنش بازدارنده میشد که به مدینه و مرو که محل سکونت امام رضا(ع) بود، برای شنیدن حدیث رفت و آمد نماید.[۲۳] همینطور روایتی از امام کاظم(ع) نقل شد‌ه‌است که به رجوع و برگشت او به امامت امام کاظم(ع) اشاره داراست.[۲۴]

راوی حدیث
به گفته آیت الله خویی اسم عمار بن موسی در مدرک ۱۲۸ قصه آمده میباشد.[۲۵] وی از امام راستگو(ع) و امام کاظم قصه نقل نموده است.[۲۶] همینطور راویانی زیرا ابوالحسن ساباطی، حماد بن عثمان، قدمت بن شداد ازدی، محمد بن سنان، مروان بن مسلم و مصدق بن صدقه از وی داستان کرده‌اند.[۲۷]

احادیث منقول از او بیشتر در موضوعات فقاهتی میباشد [۲۸] از این رو روضه خوان موثر اورا از فقیهانی دانسته که احکام حلال و حرام از آن ها گرفته می گردد.[۲۹] از وی روایتی درباره فضلیت نماز در مسجد النبی نقل شد‌ه‌است.[۳۰]

وثاقت
بیشتر رجالیان شیعه، قائل به وثاقت وی می باشند.[۳۱] عبدالله مامقانی رجالی شیعه، وثاقت عمار ساباطی را اجماعی دانسته میباشد.[۳۲] با این اکنون علامه حلی[۳۳] و ابن داود حلی[۳۴] او‌را در قسمت ضُعَفای کتاب‌های رجال خویش آورده‌اند که آورده شده به خیال و خاطر فطحی‌بودنش تا نقطه پایان قدمت بوده میباشد.[۳۵] روضه خوان طوسی، گفته میباشد بر فرض که عمار ساباطی فطحی باشد، ضرری به وثاقت وی در نقل قصه نمی‌زند.[۳۶] همینطور به گفته روحانی طوسی در العدة فی اصول الفقه، چنانچه راوی از فرق شیعه مانند فطحیه، ناووسیه و واقفه بود و در سپرده آیتم اعتقاد و باور بود، در صورتیکه که روایتی برخلاف روایتش نباشد و امامیه برخلاف آن شغل نکرده باشد، بایستی به روایاتش فعالیت خواهد شد و به همین جهت میباشد که امامیه به احادیث فطحیه و واقفه شغل می‌نمایند.[۳۷]

به گفته احمد بن علی نجاشی از عالمان رجال قرن پنجم قمری، عمار ساباطی دارنده کتاب بوده و گروهی از آن داستان کرده‌اند[۳۸] و آیتم اتکا عالمان بوده میباشد.[۳۹]

زید بن حارثه (درگذشته ۸ قمری)، آزادشده و فرزندخوانده فرستاده پروردگار(ص) و از اول مسلمان‌ها و فقط صحابی میباشد که نامش در قرآن آمده میباشد. او فرماندهی مبارزه موته را بر ذمه داشت و در همین مبارزه به شهیدشدن رسید. مزار وی و دیگر شهدای موته در اردن زیارتگاه مسلمانها مسجد غدیر بلوار معلم مشهد میباشد.

نسب و کودکی
بابا زید، حارثه بن شراحیل از قوم بنی کلب قُضاعَه[۱] و مادرش، سعدی بن ثعلبه بن عامر از خویشان بنی معن و طی بودند.[۲] او‌را زید الحُبّ می‌گفتند، زیرا فرستاده خداوند او‌را دوست می‌داشت.[۳] زید آزاد شدۀ پیامبر پروردگار(ص) بود و به همین باعث زید و فرزندش اسامه را از مَوالی فرستاده(ص) مسجد غدیر فلاحی مشهد می‌خوانده‌اند.[۴]‌

از تاریخ به دنیا آمدن زید خبر دقیقی در اختیار وجود ندارد. وی در طی نادانی به یاروهمدم مادرش به دیدار قوم و قبیله بنی معن رفت. در به عبارتی روز ها این خویشاوندان آیتم هجوم معاند قرار گرفت و زید اسیر شد. حدود ۸ سال داشت که حکیم بن حزام اورا در بازاری از نواحی مکه برای خدیجه خرید. خدیجه بعداز تزویج، او‌را به فرستاده پروردگار کادو کرد. حضرت محمد(ص) زید را آزاد کرد و آنگاه او را در منزل خویش نگه داشت.[۵] گفته‌اند که رسول در آن فرصت ۱۰ سال از زید بزرگتر مسجد بابا غدیر مشهد بوده میباشد. [۶]

سال‌ها آنگاه، زید در موسم حج گردآوری‌ای از عموم قوم خویش را روءیت کرد، از روش آن ها خبر سلامتش را به بابا و مادرش رساند. پدرش در فراق وی اشعاری سروده میباشد.[۷] بابا زید از پیامبر آفریدگار(ص) درخواست کرد تا در قبال اخذ بهای زید، اورا به آنها برگرداند، ولی فرستاده(ص) زید را در میان ماندن نزد خودش و برگشت به سوی خاندان‌اش مخیر کرد، زید ماندن نزد نبی را برگزید، حارثه اظهار‌کرد:‌ای فرزند! بندگی را بر آزادگی تفویض می‌نمائی و بابا را مهجور می گذاری؟ زید اعلام‌کرد: اینجانب از آن هنگامی که فرستاده را چشم‌ام دیگر هیچ وقت کسی را بر آن حضرت سپردن مسجد بابا قدرت مشهد نخواهم کرد.

در بعضی منابع تاریخی اهل سنت آمده میباشد که حضرت محمد(ص) زیرا این کلام از زید شنید، او‌را به حجر مکه آورد و فرمود:‌ زید فرزند اینجانب میباشد، از اینجانب ارث میبرد و اینجانب نیز از وی ارث میبرم. از آن مجال اورا زید بن محمد(ص) می‌خواندند تا آنکه نشانه‌ها ۴ - ۶ سوره احزاب نازل شد که فرزند خوانده را به نام بابا خودش بخوانند. از آن پس زید را زید بن محمد نخواندند.[۸]

اسلام، مسافرت و عقد اخوت
منابع تاریخ اسلام، زید بن حارثه را در زمره اولیه گروندگان به اسلام مذکور‌اند.[۹] زمانی که نبی اکرم به رسالت برگزیده شد و به منزل رجوع، خدیجه، علی بن ابیطالب و زید بن حارثه در منزل وی به رمز می‌بردند. او‌را بعداز حضرت علی(ع) اول مرد مسلمان شناخته گردیده‌است.[۱۰] اما براساس بعضی نقل‌ها، زید بن حارثه اولی مسلمان بوده میباشد.[۱۱]

بعداز آنکه نبی(ص) به مدینه مسافرت کرد، زید و ابورافع مأمور ملازمت فاطمه(س)، ام کلثوم و سوده بودند. در‌این مسافرت زید، همسرش ام ایمن و فرزندش اسامه را نیز به یار داشت.[۱۲]

حمزه بن عبدالمطلب در قول برادری مسلمانها در مکه با زید بن حارثه عقد اخوت بسته بود. وی در روز اُحُد هم زید را وصی خویش کرد.[۱۳] بعد از مهاجرت، نیز نبی پروردگار(ص) در میان زید و اسید بن حضیر عقد برادری بست.[۱۴]

زید فقط صحابی نبی میباشد که اسم وی در قرآن آمده میباشد:[۱۵]

«وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ ۖ فَلَمَّا قَضَىٰ زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا ۚ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا»(سوره احزاب: آیه ۳۷)
([به خیال بیاور] زمانى را که به آن کس که خدا به وی نعمت داده بود و تونیزبه وی نعمت داده بودى [به فرزند خوانده‌ات «زید»] مى گفتى: «همسرت را براى خویش نگاه دار و از خداوند بپرهیز.» و در دل خویش چیزى را نهفته مى داشتى که معبود آن را آشکار مى نماید; و از عموم مى ترسیدى در حالى که پروردگار سزاوارتر میباشد که از وی بترسى. هنگامى که زید نیازش را از آن زن به راز آورد [و از وی غیر وابسته شد]، ما او‌را به همسرى تو درآوردیم تا مشکلى براى مؤمنان در وصلت با همسران پسرخوانده هایشان ـ هنگامى که از آنان بى نیاز شدند [و آنان‌را جدایی دادند] ـ نباشد; و امر خداوند اعمال شدنى میباشد [و سنّت خطا تحریم این زنان بایستی شکسته خواهد شد].)

داوود بن قاسم بن اسحاق (درگذشت ۲۶۱ق)، معروف به ابوهاشم جعفری و داوود بن قاسم جعفری، از اصحاب چهار بدن از امامان شیعه، امام رضا(ع)، امام جواد(ع)، امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع)، بوده و از راویان آیتم متکی بودن و نام دار امامیه به شمار مسجد غدیر بلوار معلم مشهد می‌رود.

به دنیا آمدن و نسب
داوود بن قاسم بن اسحاق بن عبدالله بن جعفر بن ابی‌طالب، اسم و نسب بدون نقص اوست. بابا او، قاسم بن اسحاق از اصحاب امام راستگو(ع) [۱] و از یاران محمد بن عبدالله، پر اسم و رسم به نفس زکیه بوده میباشد. نقل شده که او از طرف نفس زکیه، امیر یمن شد؛ ولی قبل از آنکه فعالیت خویش را آغاز نماید، نفس زکیه به قتل مسجد غدیر فلاحی مشهد رسید.[۲]

مامان بلندمرتبه ابوهاشم (مامان قاسم بن اسحاق)، ام حکیم دختر قاسم بن محمد بن ابی‌دیده نشده میباشد. وی بابا ابوهاشم پسر خاله امام درست گو(ع) بوده میباشد.[۳] طابق منابع، او بومی بغداد بوده میباشد.[۴] و احتمالا در اواخر سده دوم هجری متولد گردیده‌است چراکه او در مسافرت امام رضا(ع) از مدینه به مرو، در شهر ایذه (ایذج) به دیدار مسجد بابا غدیر مشهد وی می‌رود.[۵]

وکالت
سازمان وکالت تحت عنوان وسیله‌ای برای رابطه در میان شیعه ها و امامان شیعه بود که با شدت تصاحب کردن در اختیار گرفتن خلفای عباسی و نیز برای مهیا‌سازی شیعه ها برای غایب بودن امام مجال (عج) صورت گرفته بود. ابوهاشم جعفری نیز یک کدام از اشخاص آیتم پشت گرمی ائمه(ع) بود که در طول غایب بودن صغرای امام مجال(ع) نیز وکالت وی را برای مدتی در دست مسجد بابا قدرت مشهد داشت.[۶]

قصه‌کنندگان از او
عده ای از راویان حدیث شیعه از او نقل حدیث کرده‌اند مثل علی بن ابراهیم قمی، یحیی بن هاشم، اسحاق بن محمد نخعی، آسوده بن زیاد آدمی، محمد بن حسان، ابواحمد بن راشد، احمد بن محمد بن عیسی، محمد بن عیسی، محمد بن ولید، محمد بن احمد علوی، احمد بن اسحاق، محمد بن زیاد، احمد بن ابی عبدالله برقی، ادب بن شاذان نیشابوری، سعد بن عبدالله اشعری، عبدالله بن جعفر حمیری، و... [۷]

حیث بزرگان شیعه
ابوهاشم جعفری، از اصحاب چهار بدن از امامان شیعه، امام رضا(ع)، امام جواد(ع)، امام هادی(ع) و امام حسن عسکری(ع) بوده و از راویان آیتم اتکا و نام دار امامیه به شمار می‌رود.[۸] رجال‌شناسان و مورخان شیعه به عنوان مثال ابی‌جعفر برقی (متوفی ۲۷۴ یا این که ۲۸۰ق) [۹]، کشی (متوفی ۳۳۰ق)،[۱۰] مسعودی (متوفی ۳۴۶ق)،[۱۱] نجاشی (متوفی ۴۵۰ق)،[۱۲] روحانی طوسی (متوفی ۴۶۰ق) در الفهرست،[۱۳] و رجال،[۱۴] ابن داوود حلی (متوفی ۷۰۷ق)،[۱۵] علامه حلی (متوفی ۷۲۶ق) [۱۶] و غیره ابوهاشم را با توصیفاتی زیرا فقیه، عبادت کنندهِ بازهد، وسیع‌المنزلة، جلیل و شریف‌القدر نزد ائمه(ع)، ستوده‌اند.[۱۷]

نسبت بزرگ نمایی
محمد بن قدمت کشی در کتاب رجال خویش، بر طبق بعضا از احادیث ابوهاشم، نسبت طول در عهد (بزرگ نمایی) را به وی اعطا کرد.[۱۸] در کتاب اعیان الشیعه آمده:این اتهام بزرگ نمایی به خیال این میباشد که ابوهاشم معجزات متعددی را از ائمه اطهار(ع) ماجرا نموده است که علمای شیعه، مثال‌های اینچنینی را در ستون بزرگ نمایی اکانت کرده‌اند، [۱۹] مامقانی در این مورد می‌نویسد:

این جايگاه سفارت و وکالت برای حضرت حجت امام فرصت علیه السلام از هر توثیق و تعدیلی برای جناب ابوهاشم جعفری فراتر میباشد. و بالجمله در وثاقت و جلالت و بزرگی‌شأن این مرد هیچ شکی وجود ندارد.[۲۰]
سید ابوالقاسم خویی نیز نوشته میباشد:

عبارت کشی که میگوید ماجرا وی دلالت بر طول در قسم (بزرگنمایی) دارااست، از دو جهت قابل رسیدگی میباشد نخستین اینکه یا این که بایستی در داستان تحریفی انجام شده باشد و یااینکه از آن عزم در معنای غیر ظاهری گردیده باشد، که هر دو این مورد ها به خیال و خاطر شرایط ممتاز ابوهاشم در نزد حضرات معصومین علیهم‌السلام، منتفی می باشد. پس بدین ترتیب چطور میگردد نسبت بزرگ نمایی را به‌این شخصیت ارجمند اعطا کرد؟ پس اشکالی در وثاقت وی وجود ندارد.[۲۱]
محدث قمی هم این نظر را دارد:

آنچه که ابوهاشم ماجرا کرده و مشاهده نموده از دلائل و معجزات حضرت امام حسن عسکری علیه السلام زیاده از آن میباشد که در اینجا بیان خواهد شد و قصه گردیده از آن جناب که اعلام کرد: درون نشدم بر حضرت امام علی النقی و امام حسن عسکری علیهماالسلام هیچ وقت، مگر آنکه دیدم از وی دلالت و برهانی.[۲۲]
تالیفات
برای ابوهاشم دو کتاب «‌خبر‌ها ابوهاشم‌» و «‌مجموعه اشعار‌» اشعار و قصاید وی در مدح اهل بیت(ع) مذکور[۲۳] که هر دو کتاب را ابن عیاش گردآوری کرده است،[۲۴] اما فعلا این دو کتاب در دسترس نیستند.

صراحت ذکر
ابوهاشم با تک تک خضوع در قبال معصومان(ع)، نسبت به حکام ظلم جور، در غایت بی‌پروایی و جسارت بود و با خلفای عباسی تضارب داشت[۲۵] و به منجر همین نقدها، چند توشه به زندان زمین خورد.[۲۶] بعداز قیام یحیی بن زید و شهید شدن وی، هنگامی که رمز یحیی را نزد محمد بن عبدالله طاهری آورده بودند، گردآوری‌ای این موفقیت را به او شادباش می‌گفتند. البته ابوهاشم فارغ از هیچ هراس‌ای وارد دربار حکومت می گردد و خطاب به حکم کننده می گوید:

ای امیر، برای قتل کسی شادباش می گویند که در صورتی نبی پروردگار(ص) زنده بود، وی را به این مصیبت تسلیت می‌گفتند.!! [۲۷]
اورده شده که همگی از این حرف متأثر شدند و کسی نتوانست دم برآورد،[۲۸] و هنگام خروج این شعر را در مدح یحیی شهید می خواند:

یا این که بنی طاهر کلوه وبیا
ان لحم النبی غیر مری
ان وترا یکون طالبه الله
لوتر بالفوت غیر حری
ترجمه:

ای بنی طاهر بخورید که بیماری زاست، گوشت پیمبر [و اولاد نبی] گوارا و خوردنی وجود ندارد.
انتقامی که آفریدگار طالب بوده و درصدد آن باشد، فراموش شدنی وجود ندارد. [۲۹]
البته در عین درحال حاضر مقام او نزد زمامدارن با شخصیت شمرده می شد. چنانکه در سال ۲۵۱ق در جریان کودتا کوفه به رهبری حسین بن محمد علوی، که با حضور ششصد مرد جنگی قیام کرده بود، ابوهاشم جعفری از طرف مزاحم بن خاقان کارگزار عباسی، تحت عنوان میانجی برای مذاکرۀ با حسین نبی شد.[۳۰]

درگذشت
او در جمادی الاول سال ۲۶۱ق در سامراء در سپری شد. خطیب بغدادی در کتاب خویش آورده میباشد که او در سال ۲۵۲ق از مدینة السلام (بغداد) به سامراء تبعید گردیده و تا پایان قدمت در آنجا بوده میباشد[۳۱] ذبیح‌الله محلاتی در کتاب مآثر الکبراء اسم او‌را در شمار مدفونان در بقاع عسکریین آورده میباشد.[۳۲]

(زنده در ۶۶ق) از اصحاب ائمه شیعه و از راویان حدیث بوده میباشد. وی به یار برادرش دعای عرفه را از امام حسین(ع) داستان نموده است. او همینطور در مسافرت امام سوم شیعه ها از مکه به عراق در منزلگاه ذات عِرق با او دیدار کرد و زمانی حسین بن علی(ع) از اوضاع و احوال عراق پرسید، جواب اعطا کرد که دل‌های عموم با شما، البته شمشیرهای آن ها با بنی‌امیه مسجد غدیر بلوار معلم مشهد میباشد.

او در اتفاق عاشورا حضور نداشت ولی بعد ها از ملازمت و همراهی نکردن امام حسین(ع) اظهار پشیمانی کرد. معرفی اجمالی، انسان بن برنده اسدی کوفی ملقب به ابوصادق[۱] فرزند یکی صحابه نبی، پیروز بن آدم اسدی[۲] و از طایفه بنی‌اسد بوده میباشد.[۳] در منابع به مجال و جای ولادت وی اشاره نشده مسجد غدیر فلاحی مشهد میباشد.[۴]

احمد بن محمد برقی رجال‌نویس شیعه (درگذشت ۲۸۰ق) آدم را از صحابه نبی(ص) دانسته میباشد.[۵] همینطور سید محسن امین (درگذشت ۱۳۷۱ق) در اعیان الشیعة نیز به گزارش ابن سعد، مولف کتاب طبقات الکبری، آدم را از صحابه‌ای دانسته که به کوفه مسافرت مسجد بابا غدیر مشهد کرده‌اند.[۶]

در برخی از منابع تاریخی از شخصی به اسم انسان بن برنده تحت عنوان یک کدام از فرماندهان لشکر حجاج بن یوسف در مبارزه با شورشیان خوارج حافظه گردیده‌است.[۷] که در همین کارزار در سال ۷۶ق کشته شد.[۸] اما در برخی از منابع رجالی از دو نفر با اسم انسان بن پیروز اسدی خاطر شد‌ه‌است.[۹] و دلیلی نیست که‌این انسان، به عبارتی انسان مشهور (اخوی بشیر بن چیره) مسجد بابا قدرت مشهد باشد.

راوی حدیث
احمد بن محمد برقی (درگذشت ۲۸۰ق) و روضه خوان طوسی (درگذشت ۴۶۰ق) از رجال‌نویسان شیعه، آدم بن برنده را از اصحاب و راویان ائمه(ع) دانسته‌اند اما اطلاعاتی از معاش وی ارائه نکرده‌اند.[۱۰] روضه خوان طوسی صرفا با اشاره به اسدی و کوفی بودن او، اورا از راویان حدیث و از اصحاب امام حسین(ع)[۱۱] و امام سجاد(ع) دانسته میباشد.[۱۲] برقی نیز ضمن بیان اسم وی در ستون اصحاب امام حسن(ع)، امام حسین(ع) و امام سجاد(ع)، او را از اصحاب امام علی(ع) دانسته که در کوفه معاش می‌نموده است.[۱۳]

از انسان بن چیره احادیث فراوانی در کتاب ها روایی و غیرروایی در قضیه‌های متعدد، مثلا محبت اهل‌بیت(ع)،[۱۴] تعبیر و تفسیر،[۱۵] اجر تلاوت قرآن[۱۶] و خبرها ظهور قائم[۱۷] نقل شد‌ه‌است. وی به یار و همدم برادرش بشیر بن پیروز دعای عرفه را از امام حسین(ع) نقل نموده است.[۱۸]

مذهب و وثاقت
به گمان بعضا پژوهشگران، تصریحی به مذهب آدم بن پیروز بین رجالیان نیست.[۱۹] با این درحال حاضر عبدالله مامقانی رجال‌نویس شیعه (درگذشت ۱۳۵۱ق) با اشاره به مجهول الحال بودن انسان، اورا امامی‌مذهب دانسته میباشد.[۲۰] سید محسن امین با اعتماد به آنچه به محمد بن قدمت کَشّی رجالی شیعه در قرن چهارم نسبت داده شده، او‌را دانا، فاضل و جلیل القدر خوانده میباشد، البته میافزاید که‌این مقاله در کتاب رجال کشی نیست و اصولاً اینگونه ادبیاتی در توثیق یک راوی از متقدمانی زیرا کشی صادر نمی شد و این نوع جمله ها وابسته به متأخران میباشد.[۲۱] با این حالا با استناد به آوازه دعای عرفه بیان شده وی راوی موثقی میباشد.[۲۲]

ملاقات با امام حسین(ع)
آدم بن چیره در هنگام خروج امام حسین(ع) از مکه به سوی عراق در ناحیه ذات عرق با او دیدار کرد.[۲۳] حسین بن علی(ع) از وی درباره وضع عراق پرسید. او در پاسخ اعلام‌کرد دل‌های آنان با شما، ولی شمشیرهایشان با بنی‌امیه میباشد. امام کلام اورا تصدیق کرد که معبود آنچه را بخواهد اجرا می دهد.[۲۴]

گفتگوی امام حسین با انسان بن برنده در ذات عرق

امام حسین(ع): عموم کوفه را به چه شکل دیدی؟
انسان بن چیره: قلب‌های عموم با شما البته شمشیرهایشان با بنی‌امیه میباشد.
راست گفتی‌ای اخوی اسدی! خدا آنچه بخواهد ایفا میدهد و آنچه عزم نماید، امر میدهد.[۲۵]قبل از وی در خانه صفاح نیز همین مضمون را فرزدق به امام (ع) گفته بود.

آدم بن برنده گفتگویی از امام حسین(ع) با ابن زبیر نیز نقل نموده است که امام سوم شیعه‌ها در آن انگیزه هجرت خویش به عراق را تبیین نموده است.[۲۶]

آدم در اتفاق کربلا حضور نداشت.[۲۷] ولی ابن سعد در کتاب طبقات الکبری اعتقاد دارد که او بعد از رخداد عاشورا بر راز مزار امام حسین(ع) رفت و به‌خیال و خاطر یار نشدن با امام حسین(ع)، اظهار پشیمانی نمود.[۲۸]

انسان به‌یار و همدم منهال بن عمرو در حین قیام مختار در سال ۶۶ق به مدینه رفت و به هنگام گفتگوی امام سجاد(ع) با منهال درباره حرملة بن کاهل اسدی حضور داشت[۲۹] همینطور به‌رغم ملازمت ابتدایی با مختار، به‌دنبال در قبال او قرار گرفت و به‌دست مختار ثقفی به زندان زمین خورد.[۳۰]

پانویس
کشی، تفویض معرفة الرجال، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۷۱؛ شوشتری، قاموس الرجال، ۱۴۱۰ق، ج۱۱، ص۳۶۸.
ابن اثیر، اسد الغابه، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۳۶.
ابن اعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۶۹.
برای مثال نگاه فرمایید به: ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۶، ص۳۰۲؛ امین، اعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۵۷۵.
برقی، الرجال، ۱۳۷۶ش، ص۸.
امین، اعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۵۷۵.
طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۲۴۴؛ ابن مسکویه، تجربه‌الأمم، ۱۳۸۷ق، ج۲، ص۲۸۵؛ ابن اثیر، الکامل، ۱۳۸۵ق، ج۴، ص۴۰۸.
طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۶، ص۲۴۶؛ ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۱۹۴.
ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، ۲۰۰۲م، ج۲، ص۳۰۵؛ ذهبی، واحد سنجش الاعتدال، ۱۳۸۲ق، ج۱، ص۳۲۲.
برقی، رجال برقی، ۱۳۷۶ش، ص۸؛ طوسی، رجال طوسی، ۱۳۷۳ش، ص۹۹.
طوسی، رجال طوسی، ۱۳۷۳ش، ص۹۹.
طوسی، رجال طوسی، ۱۳۷۳ش، ص۱۱۰.
برقی، رجال برقی، ۱۳۷۶ش، ص۸.
برقی، المحاسن، ۱۳۷۱ق، ج۱، ص۶۱.
صدوق، الامالی، ۱۳۴۲ش، ص۱۵۳؛ حسکانی، شواهدالتنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۴۷۵.
کلینی، الکافی، ۱۴۲۹ق، ج۴، ص۶۱۱، ۶۲۱.
نعمانی، الغیبة، ۱۳۹۷ق، ص۲۳۵؛ طوسی، الغیبة، ۱۴۱۱ق، ص۴۶۲.
مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۵، ص۲۱۴.
شرف‌الدین، مع موسوعات رجال الشیعة، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۲۵۷.
مامقانی، تنقیح المقال، ۱۴۳۱ق، ج۱۲، ص۲۹۷.
امین، اعیان الشیعة، ۱۴۰۳، ج۳، ص۵۷۶.
«بِشْرِ بْنِ غَالِب؛ صحابی جامانده از عاشورا»، خبرگزاری بسیج.
ابن اعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۶۹.
ابن اعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۶۹-۷۰.
ابن اعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۶۹-۷۰.
ابوالشیخ، طبقات المحدثین، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۱۸۶.
عده ای از نویسندگان، مع الرکب الحسینی، ۱۳۸۶ش، ج۳، ص۱۹۰.
ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۴ق، خامسه۱، ص۵۰۱.
مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۵، ص۳۷۵.
صفار، بصائر الدرجات، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۴۸.
منابع
ابن ابی‌زینب، محمد بن ابراهیم، الغیبة، طهران، تکثیر صدوق، ۱۳۹۷ق.
ابن اثیر، علی بن محمد، اسد الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۹ق.
ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت،دار صادر، ۱۳۸۵ق.
ابن اعثم کوفی، احمد، کتاب الفتوح، استیناف علی شیری، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۱۱ق.
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان المیزان، مطالعه عبدالفتاح ابوغدة، دار البشائر الاسلامیه، البطعة الاولی، ۲۰۰۲م.
ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد، دیوان المبتدأ و الخبر فی تاریخ العرب و البربر و...، استیناف خلیل شحادة، بیروت، دارالفکر، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
ابن سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری (خامسه۱)، بازرسی محمد بن صامل السلمی، مکتبة الصدیق، الطبعة الاولی، ۱۴۱۴ق/۱۹۹۳م.
ابن مسکویه، احمد بن محمد، تجربیات الامم، استیناف ابوالقاسم امامی، طهران، سروش، ۱۳۷۹ش.
ابوالشیخ، عبدالله بن محمد، طبقات المحدثین بأصبهان و الواردین علیها، بیروت، مؤسسة الرسالة، چاپ دوم، ۱۴۱۲ق.
امین، سید محسن، اعیان الشیعة، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
برقی، احمد بن محمد بن خالد، المحاسن، قم، دارالکتب الإسلامیة، ۱۳۷۱ق.

(ع)، صحابی رسول(ص) و از راویان حدیث غدیر و حدیث ثَقَلین میباشد. به گفته تاریخ‌نگاران، معراج فرستاده از منزل ام‌هانی شروع شد. بعد از فتح مکه نیز رسول(ص) عده ای که در منزل ام‌هانی پناهنده گردیده بودند را اعطا کرد. بعضی مورخان، مسلمان شدن ام‌هانی را بعداز فتح مکه دانسته‌اند؛ البته بر اساس روایتی که حکم کننده نعمان مغربی از نبی(ص) نقل کرده وی همواره یکتاپرست بوده میباشد. وی همینطور از راویان اختلاف حضرت فاطمه(س) و ابوبکر در ماجرای فدک میباشد. فرزند ام‌هانی، جَعدَة بن هُبَیرَه کارگزار امام علی(ع) در خراسان بوده مسجد غدیر بلوار معلم مشهد میباشد.

معرفی ، ام‌هانی دختر ابوطالب و فاطمه بنت اسد و خواهر امام علی(ع) میباشد.[۱] از ابن‌عباس گفته شده که فرستاده اکرم(ص) اورا اُم‌ِّهانی خطاب نموده است.[۲] اسم وی فاخِته و به گفته برخی جُمانه و هند بوده میباشد.[۳]به نقل از، ابن‌عبدالبر از صحابه‌نگاران اهل‌سنت، ام‌هانی بعداز فتح مکه، اسلام آورده میباشد؛[۴] ولی بر طبق روایتی در کتاب گستردن الاخبار، حکم دهنده نعمان از نبی(ص) اورده شده، وی همواره یکتاپرست بوده مسجد غدیر فلاحی مشهد میباشد.[۵]

هانی، قدمت، یوسف و جَعدَه، فرزندان ام‌هانی می‌باشند.[۶] همسر وی، هُبَيْرَة بن ابی‌وهب از افرادی بود که نبی(ص) را آزار می‌بخشید.[۷]به نقل از ابن‌سعد در کتاب الطبقات الکبری، نبی(ص) در شب معراج در منزل ام‌هانی اقامت داشت و بعد از رجوع و برگشت از معراج نیز به منزل ام‌هانی رفته میباشد.[۸] همینطور در لیلةالمبیت فرستاده(ص) تا سَحَر در منزل ام‌هانی اقامت داشته و از آنجا مهاجرت به طرف مدینه را شروع نموده است.[۹][منبع بهتری نیاز میباشد] ابن‌هشام در السیرة النبویه، به عفو وبخشش دو نفر از مشرکان بوسیله نبی(ص)، در روز فتح مکه، که در منزل ام‌هانی پناهنده گردیده بودند، اشاره مسجد بابا غدیر مشهد نموده است.[۱۰]

در روایتی از نبی(ص)، ام‌هانی از شایسته ترین زنان[۱۱] و اهل فردوس[۱۲] معرفی شد‌ه‌است. یکی‌از درهای مسجدالحرام نیز به اسم باب ام‌هانی بوده میباشد؛[۱۳] اما این باب در توسعه و گسترش اولیه زمانه سعودی (۱۳۶۹-۱۳۷۵ق.) برداشته مسجد بابا قدرت مشهد شد.[۱۴]

خواستگاری فرستاده از ام‌هانی
به نقل از ابن‌سعد در کتاب «الطبقات الکبری»، نبی(ص) دو توشه از ام‌هانی خواستگاری کرد؛ توشه اولیه پیش از ازدواجش با هبیره بود و توشه دوم بعداز فتح مکه که ام‌هانی اسلام آورد و اسلام دربین وی و هبیره طلاق انداخت.[۱۵] به نقل از ابن‌سعد، ام‌هانی هر دو توشه درخواست نبی را نپذیرفت. وی توشه اولیه سازه به مناسبات قوم و قبیله‌ای، با هبیره وصلت کرد و توشه دوم علاوه بر اظهار عشق‌اش به نبی برای اینکه به آن حضرت آزاری نرسانند، درخواست او‌را رد کرد.[۱۶] با این اکنون، در کتاب رجال بَرْقی، ام‌هانی از همسران نبی(ص) معرفی شد‌ه‌است.[۱۷]

بعضی تاریخ‌نگاران معتقدند هبیره شوهر ام‌هانی، بعداز فتح مکه به نجران گریزو فرار کرد و در آنجا در حالا کُفر درگذشت.[۱۸] برخی نیز گفته‌اند هبیره در نبرد خندق مورد قتل واقع شده میباشد.[۱۹]

ام‌هانی در حکومت امام علی(ع)
روضه خوان اثرگذار در کتاب الجَمَل طومار‌ای از امام علی(ع) به ام‌هانی آورده که در آن به رخدادهای مبارزه جَمَل و سرنوشت طَلْحه و زُبیر اشاره شد‌ه‌است.[۲۰] همینطور وی در الاختصاص داستانی از عکس العمل امام علی(ع) با ام‌هانی در به کار گیری از بیت‌المال بیان می‌نماید که موجب حزن ام‌هانی می‌گردد و امام علی(ع) این واکنش را ناشی از دقت به برقراری عدل و داد می داند.[۲۱] جَعدَه فرزند ام‌هانی، کارگزار امام علی(ع) در خراسان بود و در مبارزه صِفَّین نیز در سپاه امام حضور داشته میباشد.[۲۲]

رده رجالی ام‌هانی
احادیث زیادی در منابع شیعه و اهل‌سنت از ام‌هانی نقل شد‌ه‌است. بعضی، تعداد آنان را ۱۱۲ حدیث گفته‌اند.[۲۳] قُندوزی در یَنابیع المَوَدّه، ام‌هانی را از راویان حدیث ثقلین دانسته میباشد.[۲۴] همینطور او‌را از حاضران در حَجّةالوداع و راویان حادثه غدیر دانسته‌اند.[۲۵] ام‌هانی از راویان اختلاف فاطمه(س) دختر رسول(ص) و ابوبکر در ماجرای فدک نیز بوده میباشد.[۲۶]

زیر نویس
ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۱۲۰؛ خرگوشی، شرف المصطفی، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۴۴.
ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۱۲۰.
ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۱۲۰؛ خرگوشی، شرف المصطفی، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۴۴.
ابن‌عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۱۹۶۳.
حکم کننده نعمان، تفصیل الاخبار، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۲۰.
ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۱۲۰.
ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۱۲۰.
ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۱۶۶و۱۶۷.
کراجکی، کنزالفوائد، ۱۴۱۰ق، ص۲۰۶.
ابن‌هشام، السیرة النبویة، بیروت، ج۲، ص۴۱۱.
محمدی ری‌شهری، موسوعة الامام الحسین(ع)، ۱۴۳۱ق، ج۱، ص۳۳۱.
محمدی ری‌شهری، موسوعة الامام الحسین(ع)، ۱۴۳۱ق، ج۱، ص۳۳۲؛ حکم کننده نعمان، گستردن الاخبار، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۲۰.
خرگوشی، شرف المصطفی، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۴۴.
تاریخ عمارة و اسماء ابواب المسجد الحرام، مکه مکرمه، ص۱۱۴.
ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۱۲۰.
ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۱۲۰.
برقی، رجال برقی،۱۴۳۰ق، ص۳۷۸.
ابن‌عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۱۹۶۳.
بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱۰، ص۲۴۲.
روحانی موثر، الجمل، ۱۴۱۳ق، ص۳۹۷.
روحانی موثر، الاختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۱۵۱.
حکم دهنده نعمان، گستردن الاخبار، ۱۴۱۴ق. ج۳، ص۲۴۴.
غروی نائینی، محدثات شیعه، ۱۳۷۵ش، ص۳۳۹.
قندوزی، ینابیع المودة، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۱۲۳.
سید بن طاووس، الطرائف، ۱۴۰۰، ص۱۴۰و ۱۴۱؛ امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۱۸.
بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۵۶م، ج۱، ص۳۵-۳۶.
منابع
ابن‌سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
ابن‌عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۲۲ق.
ابن‌هشام، عبدالملک بن هشام، السیرة النبویة، بیروت، دارالمعرفة، بی‌تا.
امینی، عبدالحسین، الغدیر، قم، راس الغدیر للدراسات الاسلامیة، ۱۴۱۶ق.
برقی، احمد بن محمد، رجال برقی، قم، مؤسسة الامام الصادق(ع)، ۱۴۳۰ق.
بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۷ق.
بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، قاهره، مکتبة النهضة المصریة، ۱۹۵۶م.
تاریخ عمارة و اسماء ابواب المسجد الحرام، مکه مکرمه، جامعة ام‌القری-راس ابخاث الحج، بی‌تا.
خرگوشی نیشابوری، عبدالملک بن محمد، مناحل الشفا و مناهل الصفا بتحقیق کتاب شرف المصطفی، مکه، دارالبشائر الاسلامیة، ۱۴۲۴ق.
سید بن طاووس، علی بن موسی، الطرائف فی معرفة مذهب الطوائف، قم، خیام، ۱۴۰۰ق.
روضه خوان اثر گذار، محمد بن محمد، الجمل و النصرة لسید العترة فی الحرب البصرة، قم، کنگره روحانی اثرگذار، ۱۴۱۳ق.

(۱۳۰۸-۱۳۹۱ش) معروف به علامه روضاتی، از عالمان شیعه، کتاب‌شناس و تراجم‌نگار در قرن چهاردهم و پانزدهم قمری در اصفهان و از نوادگان سید محمدباقر خوانساری بود. روضاتی بعد از گذراندن زمان علم آموزی در حوزه علمیه اصفهان و قم، به پژوهش، تألیف و تصحیح متن‌ها فقهی روی آورد و نسخه ها خطی و چاپی زیادی را توده‌آوری کرد. بقاع وی در تخت فولاد در مقبره میرزا محمدباقر خوانساری مسجد غدیر بلوار معلم مشهد قراردارد.

معاش‌طومار ، سید محمدعلی روضاتی، از نوادگان سید محمدباقر خوانساری، در ۲۴ آذر سال ۱۳۰۸ش بر طبق با ۱۳ رجب سال ۱۳۴۸ق در اصفهان دیده به جهان گشود.[۱] پدرش میرزا محمدهاشم چهارسوقی از شاگردان سید ابوالحسن اصفهانی و محمدحسین غروی نائینی و مادرش دختر سید حسن چهارسوقی بود.[۲] در ۸ سالگی پدرش از عالم رفت و سرپرستی اورا جد مادری‌اش میرزا سیدحسن چهارسوقی ذمه ‌دار شد.[۳] وی در سال ۱۳۳۳ش با دختر سید محمدهاشم موسوی غروی تزویج کرد که نتیجه ها آن پنج فرزند مسجد غدیر فلاحی مشهد بود.[۴]

وفات روضاتی صبح پنجشنبه ۲۹ تیر سال ۱۳۹۱ش مصادف با ۲۹ شعبان سال ۱۴۳۳ق در خانه خویش در محله چهارسوی (چهارسوق) شیرازی‌ها درگذشت و پس آن در تخت فولاد در بقاع میرزا محمدباقر خوانساری صاحب و مالک کتاب روضات الجنات دفن مسجد بابا غدیر مشهد شد.[۵]

سید محمدعلی روضاتی (نفر چهارم از سمت چپ) در گردآوری حاضران در کنگره هزاره روحانی طوسی کار‌های علمی و اجتماعی، محمدعلی روضاتی تحصیلات نو را در مدرسه ها اصفهان سپری کرد و تحصیلات شرعی را در سال ۱۳۲۴ش در مکتب صدر اصفهان شروع کرد و دروس مقدمات مانند معالم را نزد محمدحسین مشکی (مقدس)، تفصیل لمعه را در درس روضه خوان محمدحسین فقیه نجف‌آبادی و روضه خوان هبةالله هرندی و مکاسب را نزد روحانی محمدرضا جَرقویِه‌ای صَلصالی سپری مسجد بابا قدرت مشهد کرد.

او آن‌گاه به قم رفت و در حوزه این شهر در دروس سطح محمد صدوقی، سید محمدباقر سلطانی طباطبایی، میرزا ابوالفضل زاهدی قمی، میرزا محمد مجاهدی، مرتضی حائری حاضر شد و درس بیرون را محضر آیت‌الله بروجردی سپری کرد.[۶] اقامت در قم منجر شوید تا با سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی آشنا خواهد شد و علایق مشترک در بین آن دو، به دوستی استوار انجامید.[۷]

روضاتی همینطور سفرهای اکثری به ایالات متحده عربی و عراق و شهرهای متعدد کشور ایران داشته و بیش تر از سی نفر از مجتهدان و عالمان به وی اذن ماجرا و اجتهاد داده بودند.[۸] [۹]

سید محمدعلی روضاتی بعد از اتمام تحصیلات و مراجعت به اصفهان، سازه به خواست عموم و به‌یار دوست خویش محمدمهدی نواب لاهیجی به تهیه سندها دینیِ لازم عموم و حل و فصل اشتباهات آن ها اهتمام ورزید و مدتی نیز در مسجد آقا میرزا هاشم به اقامه نماز جماعت و وعظ و خطابه پرداخت.[۱۰] شغل‌های اجتماعی روضاتی تا سال ۱۳۵۷ش ادامه داشت
محمدعلی روضاتی از سال ۱۳۵۷ش تا نقطه نهایی عمرش به خلوت‌گزینی روی آورد و بیشتر به تحقیق و تفحص درگیر بود.[۱۲] وی به جهت مراقبت اثر ها خویشان روضاتی و به جا مانده مکتوب عالمان شیعه و از سوی دیگر، شناخت با محمدعلی استاد حبیب‌آبادی و آقابزرگ تهرانی، در علم ها تراجم‌نگاری، کتاب‌شناسی و نسب‌شناسی تجربه اندوخت و به بازرسی، استیناف و تألیف روی آورد و اثراتی از خویش به مکان گذاشت.
تصحیح کتاب روضات الجنات برای مثال شغل های روضاتی بود تا آن‌جا که به توده‌آوری کتاب ها، رساله‌های علمی و ورژن‌های خطی و چاپی مبادرت کرد تا مصادر و منابع روضات را آماده آورد.[۱۳]
در دواز‌دهمی زمان همایش کتاب سال حوزه که در سال ۱۳۸۹ش در قم برگزار شوید سید محمد علی روضاتی تحت عنوان شخصیت پر رنگ حوزه گزینش و معرفی شد و به خیال تعدادی سال سرویس ها علمی و فرهنگی و تألیف گزینه تقدیر قرار گرفت.[۱۴]

همینطور کتاب «در پرتو روضات» سید محمد علی روضاتی که بوسیله انتشارات مؤسسه کتاب‌شناسی شیعه به چاپ رسیده میباشد در پانزدهمین همایش کتاب سال حوزه که در سال ۱۳۹۲ش در قم برگزار شد تحت عنوان کتاب لایق تقدیر بوسیله داوران شناخته شد.[۱۵]

کتابخانه روضاتی
علامه روضاتی، کتابخانه‌ای در اصفهان داشت که به‌ادله وجود ورژن‌های خطی و چاپی با ارزش، آوازه داشته و بخشی از کتاب‌های جان دار در آن، ارثیه قوم روضاتی بود.[۱۶] این کتابخانه اصولا، برای جد اعلای وی سید ابوالقاسم بن حسین موسوی دارای شهرت به میر گسترده (متوفای ۱۱۵۸ق) بود که بعد ها فرزندانش، آن را توسعه دادند و به استنساخ کتاب ها خطی اهتمام ورزیدند تا به سید محمدعلی روضاتی رسید.[۱۷] آقابزرگ تهرانی در جاهای متعدد کتاب الذریعه، به وجود این کتابخانه و ورژن‌های خطی جان دار در آن اشاره نموده است.
مهدوی، اعلام اصفهان، ۱۳۹۲ش، ج۴، ص۸۶۰؛ دانشنامه دنیا اسلام، ۱۳۹۴ش، ج۲۰، ص۶۵۸.
دانشنامه دنیا اسلام، ۱۳۹۴ش، ج۲۰، ص۶۵۸.
مهدوی، اعلام اصفهان، ۱۳۹۲ش، ج۴، ص۸۶۰.
روضاتی، اول دو گفتار، ۱۳۸۷ش، ص۱۵۱و۱۵۲.
مهدوی، اعلام اصفهان، ۱۳۹۲ش، ج۴، ص۸۶۳.
مهدوی، اعلام اصفهان، ۱۳۹۲ش، ج۴، ص۸۶۰و۸۶۱.
جهانبخش، معلم ما علامه روضاتی، ۱۳۸۲ش، ص۴۲۵.
سجادی، ارثیه حوزه اصفهان، ۱۳۹۲ش، ج۱۰، ص۲۶۰.
سیری در معاش، اثرها و اوضاع و احوال دانا پژوهشگر حضرت آیت‌الله حاج سید محمدعلی روضاتی.، مقر جامع تاریخ معاصر کشور ایران.
سیری در معاش، اثر ها و اوضاع فقید پژوهشگر حضرت آیت‌الله حاج سید محمدعلی روضاتی.، مقر جامع تاریخ معاصر کشور‌ایران.
جهانبخش، معلم ما علامه روضاتی، ۱۳۸۲ش، ص۴۲۶.
جهانبخش، مدرس ما علامه روضاتی، ۱۳۸۲ش، ص۴۲۶.
سیری در معاش، اثرها و حال و روز فقید پژوهشگر حضرت آیت‌الله حاج سید محمدعلی روضاتی.، مقر جامع تاریخ معاصر جمهوری اسلامی ایران.
دبیرخانه همایش کتاب سال حوزه، ویژه‌طومار دوازد‌همین همایش کتاب سال حوزه، ۱۳۸۹ش، ص۵۱
دبیرخانه همایش کتاب سال حوزه، ویژه‌طومار پانزدهمین همایش کتاب سال حوزه، ۱۳۹۲ش، ص۳۷
مهدوی، اعلام اصفهان، ۱۳۹۲ش، ج۴، ص۸۶۳.
دانشنامه دنیا اسلام، ۱۳۹۴ش، ج۲۰، ص۶۵۹.
برای مثال: آقابزرگ، الذریعه، ج۷، ص۱۱۰؛ ج۸، ص۹۹، ج۱۰، ص۳۸، ۸۴و۸۵؛ ج۱۱، ص۵۵؛ ج۱۲، ص۱۵۶.

از عالمان و شاعران پر اسم و رسم قرن یازدهم هجری متخلص به مجذوب اهل تبریز و معاصر سلاطین صفویه بود. او شاعری صوفی‌مسلک و پایبند به اصول مذهب شیعه بود و در مدح ائمه اطهار شعر می‌سرود. او تالیف کننده کتاب الهدایا لشیعة ائمة الهدی میباشد که در تفصیل اصول کافی نگاشته میباشد.مصادر بر این اینکه نام وی محمد مجذوب تبریزی میباشد متفق می‌باشند البته در اوصاف و عنا وین وی اختلاف لحاظ میباشد و برای وی اسماء و اوصاف دیگری بیان مسجد غدیر بلوار معلم مشهد کرده‌اند:

قصص خاقانی: مولی میرزا محمّد با تخلص مجذوب. تذکرة نصرآبادی: میرزا محمّد مجذوب با تخلص تبریزی. ریاض العلماء: مولی میرزا محمّد تبریزی مشهور به مجذوب. سازه بر آنچه در اولیه ورژن کتاب الهدایا آمده نقل شده: «جلد سوم از کتاب الهدایا و رمزّ اینجانب رأی، تألیف مولی الفضلاء المیرزا محمّد دارای اسم و رسم بمجذوب التبریزی، دام ظلّه و أیام إفاداته.» همینطور محمدعلی خان تربیت از محققان آذربایجان گفته که کنیه وی شرف الدین و نام پدرش محمدرضا میباشد. این گفته وی از مصادر دیرین به دست نمی‌آید تا جایی که معلم تبریزی در ریحانه الادب در نام وی میان «محمد» و «محمدرضا» شک وتردید مسجد غدیر فلاحی مشهد نموده است.

خانواده و مجال میلاد وی چیزی در دسترس وجود ندارد ولی جای ولادت باتوجه به اشعارش تبریز میباشد.[۲]بده ساقی گلاب ناب تبریز که داراست سود دیگر آب تبریز خیر از بی دردی، حب وطن بود که گشتم در نجف بی تاب تبریز داده ها کافی از معاش مجذوب تبریزی در اختیار وجود ندارد و او‌لین داده ها درباره ی وی از دیرین‌ترین تذکره‌ها همانند قصص الخاقانی از اما‌قلی بیگ شاملو[۳] و تذکره نصرآبادی از محمدطاهر نصرآبادی میباشد[۴] و در موردش گفته‌اند: وی در شعر و شاعری ید طویلی داشته، در اشعارش متخلص به مجذوب بوده و به مدل حافظ شیرازی شعر می‌سروده مسجد بابا غدیر مشهد میباشد.[۵]

همینطور درباره وی آمده میباشد که در تبریز مکتب‌ای برای طلاب آن شهر داشت و شاگردان بخش اعظمی در درس وی حضور داشتند. در ریاض العلماء اینگونه بیان شده که وی از شاگردان خلیل بن غازی قزوینی بود. وی شعر سرا صوفی مسلک بوده و بر اصول مذهب شیعی خویش نیز مراقبت مسجد بابا قدرت مشهد می کرد[۶]

مجذوب دو توشه به حج مهاجرت کرده و عتبات در نجف اشرف و کربلا را زیارت کرده و اشعاری را در مدح اهل بیت(ع) سروده میباشد.[۷]

وی در تبریز برهه زمانی متعددی زیست و در آنجا سرگرم به درس دادن بود. وی در سال ۱۰۸۵ق از تبریز به سمت قزوین به قصد دیدار با شاه سلیمان صفوی عزیمت کرد و فرمانروا سلیمان صفوی اورا استاد در شهر شماخی قرار اعطا کرد و به آنجا سفر کرد و سرگرم به درس دادن شد و در همانجا نیز کتاب نوحه الاذکار را تلخیص کرد و اسم او‌را ریاض الزاهدین نامید
به خیال اینکه مجذوب از معاصران علامه مجلسی بوده، احتمال داده گردیده که بعضا از مشایخ علامه مجلسی جزء مشایخ وی نیز باشند البته بعضا از اساتید وی اینگونه میباشد:

خلیل بن غازی قزوینی
میرزا محمد استرابادی
سید حسن قائنی
مولی احمد ساوجی.[۹]
کتابخانه مجذوب
مجذوب در تبریز کتابخانه فردی داشت که محضرش پیوسته مجمع طالب علمان و علم‌پژوهان بوده میباشد. در منزلش که به‌شکل خانقاه در تبریز دائر بوده، کتابخانه‌ای آماده آورده بود که گزینه به کار گیری طالبان دانش قرار می‌گرفت. مثنوی مشهور به شاهراه نجات از اوست که به سال ۱۰۶۳ق سروده میباشد. کتاب‌هایی از کتابخانه وابسته به مجذوب تبریزی در کتابخانه مجلس شورای اسلامی جانور میباشد.[۱۰]

اثرها
اثرها وی به نظم و نثر تقسیم می گردد:

دیوان شعرش دربرگیرنده ۵۰۰۰ بیت.
مثنوی عرفانی روش نجات یا این که شاهراه نجات شامل ۳۰۰۰ بیت.
خزائن الفوائد منظومه‌ای والا درباره توحید و نبوت و امامت.
ساقی اسم
منهاج الحقائق منظومه‌ای عرفان
مسلک النجاة منظومه‌ای عرفان
روضة الاذکار در اجرا شبانه‌روز، هفته، ماه، زیارات و دعاها گوناگون به لهجه فارسی.
التاییدات درباره توحید و روایات نشانه بر امامت ائمه اطهار.
ریاض الزاهدین در خلاصه روضة الاذکار.
کناره امالی صدوق.
کناره عیون خبر‌ها الرضا.
کتاب المزار.
مناسک الحج.
لبه تعبیر و تفسیر فخر رازی.
الهدایا لشیعة ائمة الهدی شرحی کامل بر کتاب کافی