تَبْصِرَةُ الْعَوام فی مَعْرِفَه مَقالات الْاَاسم دارای شهرت به تبصرة العوام کتابی دربارۀ ادیان و مذهب ها بوده که در سال ۶۳۰ به کتابت درآمده میباشد. در متن مهم کتاب ذکری از اسم مؤلف وجود ندارد، به همین ادله کتاب به نادرست به مرتضی بن قاسم داعی حسنی رازی نسبت داده شده بوداما تالیف کننده کتاب جمال الدین محمد بن حسین بن حسن رازی آبی رنگ میباشد و این مطلبی میباشد که در ترجمه عربی این تاثیر که در به عبارتی سده هفتم نگاشته گردیده به آن تصریح شدهاست. مولف، تاثیر دیگری به اسم نزهه الکرام دارااست. مولف دراین کتاب آغاز به مطرح شدن ادیان قبل از اسلام پرداخته و آنگاه در مباحث مرتبط با اسلام، با اصل قرار دادن دو فرقۀ شیعه و اهل سنت، به توضیح حدیث افتراق و شمارش شاخههای مختلف این دو فرقه مهم و ثابت ناجی بودن مذهب اثناعشریه مسجد غدیر بلوار معلم مشهد پرداخته میباشد.
اسم تالیف کننده
اسم مؤلف در متن کتاب به صراحت نیامده میباشد[۱] براین اساس اختلافاتی در گزینش اسم مولف به وجود آمده میباشد.
دانش الهدی
در بعضی کتاب ها چاپی مؤلف سید مرتضی دانش الهدی (۳۵۵-۴۳۶ ه.ق) مذکور میباشد که در متن مهم کتاب ذکری از آن به در بین نیامده البته در لبه برخی ورژنها اضافه گردیده است[۲] با اعتنا به تاریخ تخمینی تألیف این تاثیر- یعنی نزدیک به یک قرن و نیم بعد از درگذشت سید مرتضی- انتساب به وی درست وجود ندارد.[۳]همینطور بایستی بدین نکته حائض اهمیت اشاره نمود که گرچه اسم و نسب تالیف کننده، ابتدا و اجرا نسخۀ عربی چندبار تکرار گردیدهاست، البته کنیه «المرتضی» در آن چشم نمیشود. التفات این ترجمه بدان باعث میباشد که ترجمه کننده به نسخۀ اصل دست خط دسترسی داشته مسجد غدیر فلاحی مشهد میباشد.[۴]
سید مرتضی رازی
همینطور این صحبت که مؤلف، معاصرِ ابوحامد محمد غزالی (۴۵۰ ۵۰۵ق) بوده و در مناظرهای که میان این دو درباره امامت انجام یافته، بر غزالی غالب و موجب تغییر و تحول مذهب او شدهاست[۵]از حیث تاریخی پذیرفتنی وجود ندارد.[۶] آقا محمدعلی کرمانشاهی نیز در مقامع الفضل در احتمال وقوع این مناظره شک نموده است[۷] شوشتری[۸] نیز بر ناسازگاری این مناظره با مسلّمات تاریخی تأکید کرده و مناظره را دربین غزالی و سیدمرتضی ثانی، برادرزاده دانش الهدی و پسر سید رضی، بیان نموده است؛ ولی افندی اصفهانی[۹] این «توجیه» را «غیر وجیه»(اسمُوَجَّه) خوانده و خلال نقل و ردِّ لحاظ عده ای که تبصرة العوام را تألیف سیدمرتضی ثانی می دانند، پیمان پر اسم و رسم را پذیرفته میباشد. حکایتی درباره سید مرتضی رازی و تشیع غزالی به وسیله او معروف میباشد و بعضا به سبب ساز نفی انتساب تبصرة العوام از رازی به نفی اصل این حکایت پرداختهاند. در حالی که آن اتفاق ارتباطی با ثابت یا این که نفی انتساب تبصرة العوام به رازی ندارد و در امر تشیع غزالی جداگانه از گفت و گو تبصرة العوام نیز میاقتدار به حکایت مناظره رازی با غزالی مسجد بابا غدیر مشهد پرداخت.[۱۰]
عهد پر اسم و رسم: سید مرتضی بن قاسم داعی حسنی رازی
بنابر عهد دارای شهرت، کتاب را مرتضی بن قاسم داعی حسنی رازی تألیف نموده است. ولی این انتساب را نمیاقتدار تأیید کرد، چون او و برادرش، ابوحارث مجتبی بن داعی، هر دو از مشایخ منتجب الدین رازی (متوفی بعداز ۵۸۵ ه.ق) بودهاند، ولی منتجب الدین در اثر ها خویش هیچ اشارهای به اینگونه تألیفی از مرتضی بن قاسم نمینماید. بعلاوه، عدم تطبیق مجال تألیف تبصرة العوام با تاریخ حیات این فرد حاکی از نادرستی این عهد و پیمان مسجد بابا قدرت مشهد میباشد.[۱۱]
سید مرتضی رازی
انتساب کتاب به سید مرتضی رازی که در گزارش ریو در فهرست نسخه ها خطی فارسی در موزۀ بریتانیا[۱۲] درست نبوده و نیز معجزه حسین کنتوری که به ورژن کهنی از این کتاب دسترسی داشته میباشد،[۱۳]، به آشنایی مؤلف این تاثیر کمکی نمینماید.[۱۴]
ابوالفتوح رازی
همینطور تبصرة العوام را از اثرها ابوالفتوح رازی، مفسر شیعی، نیز برشمردهاند، البته ازآنجاکه وفات او را تقریباً در نصفه اولیه قرن ششم قمری دانستهاند، این انتساب اشتباه خوانده گردیدهاست.[۱۵] قبل از این، ابوالفتوح رازی به تصوف تمایل داشته میباشد و ذَمّ صوفیه در تبصرة العوام برهان دیگری بر نادرستی این انتساب میباشد.[۱۶]
جمال الدین محمد بن حسین بن حسن رازی آبیرنگ
روحانی حسین بطیطی، معنی کننده این کتاب به عربی، به اصلِ دست خط کتاب تبصرة العوام دسترسی داشته و انجامۀ تالیف کننده را عینا نقل نموده است. بنابر انجامۀ یادشده، جمال الدین محمد بن حسین بن حسن رازی در ۱۰ شعبان ۶۳۰ ه.ق در شیراز، تایپ کردن کتاب تبصرة العوام را به نقطه پایان برده میباشد.[۱۷]. همینطور بطیطی نسبت «آبی رنگ» را نیز به نسبت رازی مولف افزوده[۱۸] و آبه یا این که آوه در حوالی قم، یکی دیرینترین سکونت گاههای شیعی در کشورایران بوده میباشد.[۱۹] مطابق این نسبت، تالیف کننده تبصرة العوام، یا این که حداقل قوم وی اهل آوۀ قم بوده، یا این که مدتی در انجا سکونت داشتهاند.
تَبْصِرَةُ الْعَوام فی مَعْرِفَه مَقالات الْاَاسم دارای شهرت به تبصرة العوام کتابی دربارۀ ادیان و مذهب ها بوده که در سال ۶۳۰ به کتابت درآمده میباشد. در متن مهم کتاب ذکری از اسم مؤلف وجود ندارد، به همین ادله کتاب به نادرست به مرتضی بن قاسم داعی حسنی رازی نسبت داده شده بوداما تالیف کننده کتاب جمال الدین محمد بن حسین بن حسن رازی آبی رنگ میباشد و این مطلبی میباشد که در ترجمه عربی این تاثیر که در به عبارتی سده هفتم نگاشته گردیده به آن تصریح شدهاست. مولف، تاثیر دیگری به اسم نزهه الکرام دارااست. مولف دراین کتاب آغاز به مطرح شدن ادیان قبل از اسلام پرداخته و آنگاه در مباحث مرتبط با اسلام، با اصل قرار دادن دو فرقۀ شیعه و اهل سنت، به توضیح حدیث افتراق و شمارش شاخههای مختلف این دو فرقه مهم و ثابت ناجی بودن مذهب اثناعشریه مسجد غدیر بلوار معلم مشهد پرداخته میباشد.
اسم تالیف کننده
اسم مؤلف در متن کتاب به صراحت نیامده میباشد[۱] براین اساس اختلافاتی در گزینش اسم مولف به وجود آمده میباشد.
دانش الهدی
در بعضی کتاب ها چاپی مؤلف سید مرتضی دانش الهدی (۳۵۵-۴۳۶ ه.ق) مذکور میباشد که در متن مهم کتاب ذکری از آن به در بین نیامده البته در لبه برخی ورژنها اضافه گردیده است[۲] با اعتنا به تاریخ تخمینی تألیف این تاثیر- یعنی نزدیک به یک قرن و نیم بعد از درگذشت سید مرتضی- انتساب به وی درست وجود ندارد.[۳]همینطور بایستی بدین نکته حائض اهمیت اشاره نمود که گرچه اسم و نسب تالیف کننده، ابتدا و اجرا نسخۀ عربی چندبار تکرار گردیدهاست، البته کنیه «المرتضی» در آن چشم نمیشود. التفات این ترجمه بدان باعث میباشد که ترجمه کننده به نسخۀ اصل دست خط دسترسی داشته مسجد غدیر فلاحی مشهد میباشد.[۴]
سید مرتضی رازی
همینطور این صحبت که مؤلف، معاصرِ ابوحامد محمد غزالی (۴۵۰ ۵۰۵ق) بوده و در مناظرهای که میان این دو درباره امامت انجام یافته، بر غزالی غالب و موجب تغییر و تحول مذهب او شدهاست[۵]از حیث تاریخی پذیرفتنی وجود ندارد.[۶] آقا محمدعلی کرمانشاهی نیز در مقامع الفضل در احتمال وقوع این مناظره شک نموده است[۷] شوشتری[۸] نیز بر ناسازگاری این مناظره با مسلّمات تاریخی تأکید کرده و مناظره را دربین غزالی و سیدمرتضی ثانی، برادرزاده دانش الهدی و پسر سید رضی، بیان نموده است؛ ولی افندی اصفهانی[۹] این «توجیه» را «غیر وجیه»(اسمُوَجَّه) خوانده و خلال نقل و ردِّ لحاظ عده ای که تبصرة العوام را تألیف سیدمرتضی ثانی می دانند، پیمان پر اسم و رسم را پذیرفته میباشد. حکایتی درباره سید مرتضی رازی و تشیع غزالی به وسیله او معروف میباشد و بعضا به سبب ساز نفی انتساب تبصرة العوام از رازی به نفی اصل این حکایت پرداختهاند. در حالی که آن اتفاق ارتباطی با ثابت یا این که نفی انتساب تبصرة العوام به رازی ندارد و در امر تشیع غزالی جداگانه از گفت و گو تبصرة العوام نیز میاقتدار به حکایت مناظره رازی با غزالی مسجد بابا غدیر مشهد پرداخت.[۱۰]
عهد پر اسم و رسم: سید مرتضی بن قاسم داعی حسنی رازی
بنابر عهد دارای شهرت، کتاب را مرتضی بن قاسم داعی حسنی رازی تألیف نموده است. ولی این انتساب را نمیاقتدار تأیید کرد، چون او و برادرش، ابوحارث مجتبی بن داعی، هر دو از مشایخ منتجب الدین رازی (متوفی بعداز ۵۸۵ ه.ق) بودهاند، ولی منتجب الدین در اثر ها خویش هیچ اشارهای به اینگونه تألیفی از مرتضی بن قاسم نمینماید. بعلاوه، عدم تطبیق مجال تألیف تبصرة العوام با تاریخ حیات این فرد حاکی از نادرستی این عهد و پیمان مسجد بابا قدرت مشهد میباشد.[۱۱]
سید مرتضی رازی
انتساب کتاب به سید مرتضی رازی که در گزارش ریو در فهرست نسخه ها خطی فارسی در موزۀ بریتانیا[۱۲] درست نبوده و نیز معجزه حسین کنتوری که به ورژن کهنی از این کتاب دسترسی داشته میباشد،[۱۳]، به آشنایی مؤلف این تاثیر کمکی نمینماید.[۱۴]
ابوالفتوح رازی
همینطور تبصرة العوام را از اثرها ابوالفتوح رازی، مفسر شیعی، نیز برشمردهاند، البته ازآنجاکه وفات او را تقریباً در نصفه اولیه قرن ششم قمری دانستهاند، این انتساب اشتباه خوانده گردیدهاست.[۱۵] قبل از این، ابوالفتوح رازی به تصوف تمایل داشته میباشد و ذَمّ صوفیه در تبصرة العوام برهان دیگری بر نادرستی این انتساب میباشد.[۱۶]
جمال الدین محمد بن حسین بن حسن رازی آبیرنگ
روحانی حسین بطیطی، معنی کننده این کتاب به عربی، به اصلِ دست خط کتاب تبصرة العوام دسترسی داشته و انجامۀ تالیف کننده را عینا نقل نموده است. بنابر انجامۀ یادشده، جمال الدین محمد بن حسین بن حسن رازی در ۱۰ شعبان ۶۳۰ ه.ق در شیراز، تایپ کردن کتاب تبصرة العوام را به نقطه پایان برده میباشد.[۱۷]. همینطور بطیطی نسبت «آبی رنگ» را نیز به نسبت رازی مولف افزوده[۱۸] و آبه یا این که آوه در حوالی قم، یکی دیرینترین سکونت گاههای شیعی در کشورایران بوده میباشد.[۱۹] مطابق این نسبت، تالیف کننده تبصرة العوام، یا این که حداقل قوم وی اهل آوۀ قم بوده، یا این که مدتی در انجا سکونت داشتهاند.
نقش مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد در پیشگیری از آسیبهای اجتماعی