سید حمزة بن علی بن زهره حسینی حلبی دارای شهرت به ابنزهره، عالم، اصولی، متکلم و نحوی، یکیاز علمای شیعه در قرن ششم هجری قمری میباشد. او مولف کتاب شرعی غنیة النزوع الی علمی الاصول و الفروع میباشد و به این رو اورا صاحب و مالک غنیه مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد می گویند.
از مشهورترین شاگردان او میاقتدار شاذان بن جبرئیل قمی، محمد بن جعفر مشهدی و ابن ادریس حلی را اسم پیروزی.
به دنیا آمدن و نسب
ابنزهره در ماه رمضان سال ۵۱۱ هجری قمری در شهر حلب متولد شد. او از سادات شریف بوده و نسبش به اسحاق بن جعفر میرسد که از این جهت به «اسحاقیون» آوازه داشتند. برخی گفتهاند نسب ابنزهره با ۹ یا این که ۱۲ واسطه به امام جعفر درست گو(ع) آدرس مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد میرسد.[۱]
محمدباقر خوانساری مینویسد: نسب سید بن زهره حلبی با دوازده واسطه به امام جعفر راست گو(ع) می رسد که تمامی از سادات بزرگوار میباشند.[۲]
میرزا عبدالله افندی اصفهانی نیز نسب ابنزهره را این سیرتکامل بازگو رزرو مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد مینماید:
السید عزالدین ابوالمکارم حمزه بن علی بن أبی المحاسن زهره بن أبی علی الحسن بن أبی المحاسن زهرة بن أبی المواهب علی بن أبی تندرست محمد بن ابراهیم محمد النقیب بن علی، بن أبی علی احمد بن أبی جعفر محمد بن ابی عبدالله الحسین بن أبی ابراهیم اسحاق الموتمن بن أبی عبدالله جعفر بن محمد الصادق علیهالسلام الحسینی الحلبی. شماره تلفن مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد
خویشان
ابنزهره از فامیل شریف و از سادات شیعه دوازده امامی در حلب بودند که جد اعلای آن ها از مدینه کوچ کرده و در دهکده حران در حومه حلب سکونت کرد. این خانواده همواره شعاع دانش، ادب و دیانت بوده و بخش اعظمی از محققان شیعه از آنها سود کردهاند. ابنزهره از مشهورترین اشخاص این بستگان میباشد؛ تا آنجا که هرگاه «ابنزهره» فارغ از قرینه به فعالیت رود، غرض اوست.[۳]
منزلت علمی ابنزهره
ابنزهره در علم ها گوناگون دارنده تالیفاتی بوده که فقط یکیاز کتابهای وی به اسم: «غنیة النزوع الی علمی الاصول و الفروع» بجا باقی مانده میباشد. کتاب «غنیه» در زمانای که رکود اصول و فقه در آن محسوس بود، شاهکاری قابل ثنا میباشد. نقّادیها و مخالفت هایی که ابنزهره دراین کتاب با روضه خوان طوسی نموده، مورد انتقاد آرای قدما را آماده نموده است. این کتاب دارنده سه قسمت سخن، فقه و اصول فقه میباشد.
چگونگی دعواها در «غنیه» نماد دهنده حجم اطّلاع ابنزهره بر اصول عامّه و خاصّه و دقّت نظرهای وی میباشد.
بعضا از آرای اصولی ابنزهره
ابنزهره در دعوا دستور اعتقاد دارد که مطلق دستور به حیث لغوی خیر مقتضی وجوب میباشد و خیر مقتضی استحباب، امّا از منظر دینی بر وجوب دلالت مینماید. همینطور از نظر ابنزهره دستور از منظر دینی بر فور دلالت داراست، امّا بالوضع خیر بر فور دلالت مینماید و خیر بر تراخی، برخلاف لحاظ روضه خوان طوسی.[۴]
از طریقه ابنزهره نهی نیز از لحاظ دینی دلالت بر حرمت دارااست، امّا نهی از شیء دلالت بر خرابی منهی عنه نمینماید، برخلاف حیث روحانی طوسی.[۵]
از نظرگاه ابنزهره ادات مردم برای رساندن معنای مردم حال و روز نشدهاند؛ چون این لفظ ها هم برای رساندن معنای مردم کاربرد دارا هستند و هم برای ذکر معنای خاص. این نگرش ابنزهره مخالف لحاظ روضه خوان طوسی درین باب میباشد.[۶]
از بینش ابنزهره مضمون وصف حجّت وجود ندارد.[۷]
در حجّیت خبر پی درپی ابنزهره سه شرط ذکر مینماید:
ویّلا، عدد راویان به حدّی از کثرت باشد که عادتا اتفاقشان بر کذب محال باشد، ثانیا، دانسته خواهد شد که مخبران انگیزۀ مشترکی برای ذکر لاف ندارند، ثالثا، مخبران نسبت به آن چه خبر میدهند، شبهه و تردیدی نداشته باشند.[۸]
خبر واحد از طریقه ابنزهره دانش آور وجود ندارد و صرفا در صورتیکه که مخبر عادل باشد ظنّ آور میباشد. همینطور از حیث ابنزهره عقلا تعبّد به خبر واحد روا میباشد، امّا از لحاظ دینی بر تعبّد به خبر واحد دلیلی نیست. او درین حیث موافق با سید مرتضی و مخالف بینش روحانی طوسی میباشد.[۹]
در ارتباط قیاس و اجماع نیز، او حیث دارای اسم و رسم امامیه در آن فرصت را قبول داراست.[۱۰]
کلام بزرگان
روحانی حر عاملی میگوید: وی فردی فاضل، دانا، موثق، جلیل القدر میباشد و تصنیفات متعددی دارااست.[۱۱]
علامه مجلسی اورا دانا بدون نقص حافظه مینماید.[۱۲]
محدث نوری مینویسد: حمزة بن علی بن زهرة دانا جلیل القدر که دارای اسم و رسم به «صاحب و مالک غُنیة» میباشد؛ وی، پدرش، جدش، برادرش و اخوی زادهاش از اکابر فقهای ما می باشند و خانوادهشان خویشان باعظمتی در حلب میباشند.[۱۳]
محدث قمی میگوید: ابنزهره حلبی فقید فاضل جلیل القدر و عالم شناخته گردیدهای میباشد که دارنده تصنیفات بسیار در امامت، فقه، نحو میباشد.[۱۴]
اساتید
علی بن زهره حلبی، بابا ابنزهره.
السید ابوالمحاسن زهره الحلبی، جد ابنزهره.
أبو منصور محمد بن الحسن بن منصور نقاش موصلی.
ابوعبدالله حسین بن طاهر بن حسین، که از روضه خوان ابو الفتوح قصه نقل نموده است.[۱۵]
شاگردان
عبدالله بن علی بن زهره، اخوی ابنزهره.
سید محیالدین محمد بن عبدالله، برادرزادهاش.
شاذان بن جبرئیل قمی.
محمد بن جعفر مشهدی، تالیف کننده کتاب «المزار».
معلوم الدین سلامت بن بدران مصری مازنی.
ابن ادریس حلی، نویسنده کتاب «السرائر».
عزالدین ابوالحرث محمد بن حسن بغدادی.[۱۶]
اثرها و تألیفات
غنیة النزوع الی علمی الاصول و الفروع پر اسم و رسم به الغنیة و دارای اسم و رسمترین تاثیر ابنزهره که در سه مورد صحبت، اصول فقه و فقه استدلالی گفت و گو مینماید.
الاعتراض علی الکلام الوارد اینجانب حمص
الجواب عما ذکره مطران
الجواب عن الکلام الوارد اینجانب ناحیة الجبل
پاسخ المسائل الواردة اینجانب بغداد
قبس الانوار فی نصرة العترة الاخیار
پاسخ الکتاب الوارد اینجانب حمص
مسألة فی الرد علی المنجمین
مسأله تحریم فقاع
تحقیق مسأله که معبود متعال جبار وحی میباشد
پژوهش مسأله مجوز نکاح متعه
نوشتهای در رسیدگی مورد اندیشه و تاخیر
النکت
نقض اشکالات فلاسفه.[۱۷]
وفات
وی در رجب سال ۵۸۵ق در ۷۴ سالگی در حلب وفات یافت و در دامنه کوه جوشن در مجاورت مشهدالسقط دفن شوید.[۱۸] بر روی سنگ قبر او اینگونه آمده میباشد:
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم، هذه تربة الشّریف الاوحد رکن الدّین ابی المکارم حمزة بن علی بن زهرة بن علی بن محمدبن محمدبن احمدبن محمدبن الحسین بن اسحاق بن جعفر الصادق صلوات الله علیه و علی ابائه و ابنائه الائمة الطاهرین و کانت وفاته فی رجب خمس و ثمانین و خمسمائة رضی الله عنه.[۱۹]
پانویس
دائرة المعارف گرانقدر اسلامی.
خوانساری، روضات الجنات، ج۲، ص۳۷۴.
سید حمزة بن علی بن زهره حسینی حلبی دارای شهرت به ابنزهره، عالم، اصولی، متکلم و نحوی، یکیاز علمای شیعه در قرن ششم هجری قمری میباشد. او مولف کتاب شرعی غنیة النزوع الی علمی الاصول و الفروع میباشد و به این رو اورا صاحب و مالک غنیه مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد می گویند.
از مشهورترین شاگردان او میاقتدار شاذان بن جبرئیل قمی، محمد بن جعفر مشهدی و ابن ادریس حلی را اسم پیروزی.
به دنیا آمدن و نسب
ابنزهره در ماه رمضان سال ۵۱۱ هجری قمری در شهر حلب متولد شد. او از سادات شریف بوده و نسبش به اسحاق بن جعفر میرسد که از این جهت به «اسحاقیون» آوازه داشتند. برخی گفتهاند نسب ابنزهره با ۹ یا این که ۱۲ واسطه به امام جعفر درست گو(ع) آدرس مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد میرسد.[۱]
محمدباقر خوانساری مینویسد: نسب سید بن زهره حلبی با دوازده واسطه به امام جعفر راست گو(ع) می رسد که تمامی از سادات بزرگوار میباشند.[۲]
میرزا عبدالله افندی اصفهانی نیز نسب ابنزهره را این سیرتکامل بازگو رزرو مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد مینماید:
السید عزالدین ابوالمکارم حمزه بن علی بن أبی المحاسن زهره بن أبی علی الحسن بن أبی المحاسن زهرة بن أبی المواهب علی بن أبی تندرست محمد بن ابراهیم محمد النقیب بن علی، بن أبی علی احمد بن أبی جعفر محمد بن ابی عبدالله الحسین بن أبی ابراهیم اسحاق الموتمن بن أبی عبدالله جعفر بن محمد الصادق علیهالسلام الحسینی الحلبی. شماره تلفن مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد
خویشان
ابنزهره از فامیل شریف و از سادات شیعه دوازده امامی در حلب بودند که جد اعلای آن ها از مدینه کوچ کرده و در دهکده حران در حومه حلب سکونت کرد. این خانواده همواره شعاع دانش، ادب و دیانت بوده و بخش اعظمی از محققان شیعه از آنها سود کردهاند. ابنزهره از مشهورترین اشخاص این بستگان میباشد؛ تا آنجا که هرگاه «ابنزهره» فارغ از قرینه به فعالیت رود، غرض اوست.[۳]
منزلت علمی ابنزهره
ابنزهره در علم ها گوناگون دارنده تالیفاتی بوده که فقط یکیاز کتابهای وی به اسم: «غنیة النزوع الی علمی الاصول و الفروع» بجا باقی مانده میباشد. کتاب «غنیه» در زمانای که رکود اصول و فقه در آن محسوس بود، شاهکاری قابل ثنا میباشد. نقّادیها و مخالفت هایی که ابنزهره دراین کتاب با روضه خوان طوسی نموده، مورد انتقاد آرای قدما را آماده نموده است. این کتاب دارنده سه قسمت سخن، فقه و اصول فقه میباشد.
چگونگی دعواها در «غنیه» نماد دهنده حجم اطّلاع ابنزهره بر اصول عامّه و خاصّه و دقّت نظرهای وی میباشد.
بعضا از آرای اصولی ابنزهره
ابنزهره در دعوا دستور اعتقاد دارد که مطلق دستور به حیث لغوی خیر مقتضی وجوب میباشد و خیر مقتضی استحباب، امّا از منظر دینی بر وجوب دلالت مینماید. همینطور از نظر ابنزهره دستور از منظر دینی بر فور دلالت داراست، امّا بالوضع خیر بر فور دلالت مینماید و خیر بر تراخی، برخلاف لحاظ روضه خوان طوسی.[۴]
از طریقه ابنزهره نهی نیز از لحاظ دینی دلالت بر حرمت دارااست، امّا نهی از شیء دلالت بر خرابی منهی عنه نمینماید، برخلاف حیث روحانی طوسی.[۵]
از نظرگاه ابنزهره ادات مردم برای رساندن معنای مردم حال و روز نشدهاند؛ چون این لفظ ها هم برای رساندن معنای مردم کاربرد دارا هستند و هم برای ذکر معنای خاص. این نگرش ابنزهره مخالف لحاظ روضه خوان طوسی درین باب میباشد.[۶]
از بینش ابنزهره مضمون وصف حجّت وجود ندارد.[۷]
در حجّیت خبر پی درپی ابنزهره سه شرط ذکر مینماید:
ویّلا، عدد راویان به حدّی از کثرت باشد که عادتا اتفاقشان بر کذب محال باشد، ثانیا، دانسته خواهد شد که مخبران انگیزۀ مشترکی برای ذکر لاف ندارند، ثالثا، مخبران نسبت به آن چه خبر میدهند، شبهه و تردیدی نداشته باشند.[۸]
خبر واحد از طریقه ابنزهره دانش آور وجود ندارد و صرفا در صورتیکه که مخبر عادل باشد ظنّ آور میباشد. همینطور از حیث ابنزهره عقلا تعبّد به خبر واحد روا میباشد، امّا از لحاظ دینی بر تعبّد به خبر واحد دلیلی نیست. او درین حیث موافق با سید مرتضی و مخالف بینش روحانی طوسی میباشد.[۹]
در ارتباط قیاس و اجماع نیز، او حیث دارای اسم و رسم امامیه در آن فرصت را قبول داراست.[۱۰]
کلام بزرگان
روحانی حر عاملی میگوید: وی فردی فاضل، دانا، موثق، جلیل القدر میباشد و تصنیفات متعددی دارااست.[۱۱]
علامه مجلسی اورا دانا بدون نقص حافظه مینماید.[۱۲]
محدث نوری مینویسد: حمزة بن علی بن زهرة دانا جلیل القدر که دارای اسم و رسم به «صاحب و مالک غُنیة» میباشد؛ وی، پدرش، جدش، برادرش و اخوی زادهاش از اکابر فقهای ما می باشند و خانوادهشان خویشان باعظمتی در حلب میباشند.[۱۳]
محدث قمی میگوید: ابنزهره حلبی فقید فاضل جلیل القدر و عالم شناخته گردیدهای میباشد که دارنده تصنیفات بسیار در امامت، فقه، نحو میباشد.[۱۴]
اساتید
علی بن زهره حلبی، بابا ابنزهره.
السید ابوالمحاسن زهره الحلبی، جد ابنزهره.
أبو منصور محمد بن الحسن بن منصور نقاش موصلی.
ابوعبدالله حسین بن طاهر بن حسین، که از روضه خوان ابو الفتوح قصه نقل نموده است.[۱۵]
شاگردان
عبدالله بن علی بن زهره، اخوی ابنزهره.
سید محیالدین محمد بن عبدالله، برادرزادهاش.
شاذان بن جبرئیل قمی.
محمد بن جعفر مشهدی، تالیف کننده کتاب «المزار».
معلوم الدین سلامت بن بدران مصری مازنی.
ابن ادریس حلی، نویسنده کتاب «السرائر».
عزالدین ابوالحرث محمد بن حسن بغدادی.[۱۶]
اثرها و تألیفات
غنیة النزوع الی علمی الاصول و الفروع پر اسم و رسم به الغنیة و دارای اسم و رسمترین تاثیر ابنزهره که در سه مورد صحبت، اصول فقه و فقه استدلالی گفت و گو مینماید.
الاعتراض علی الکلام الوارد اینجانب حمص
الجواب عما ذکره مطران
الجواب عن الکلام الوارد اینجانب ناحیة الجبل
پاسخ المسائل الواردة اینجانب بغداد
قبس الانوار فی نصرة العترة الاخیار
پاسخ الکتاب الوارد اینجانب حمص
مسألة فی الرد علی المنجمین
مسأله تحریم فقاع
تحقیق مسأله که معبود متعال جبار وحی میباشد
پژوهش مسأله مجوز نکاح متعه
نوشتهای در رسیدگی مورد اندیشه و تاخیر
النکت
نقض اشکالات فلاسفه.[۱۷]
وفات
وی در رجب سال ۵۸۵ق در ۷۴ سالگی در حلب وفات یافت و در دامنه کوه جوشن در مجاورت مشهدالسقط دفن شوید.[۱۸] بر روی سنگ قبر او اینگونه آمده میباشد:
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم، هذه تربة الشّریف الاوحد رکن الدّین ابی المکارم حمزة بن علی بن زهرة بن علی بن محمدبن محمدبن احمدبن محمدبن الحسین بن اسحاق بن جعفر الصادق صلوات الله علیه و علی ابائه و ابنائه الائمة الطاهرین و کانت وفاته فی رجب خمس و ثمانین و خمسمائة رضی الله عنه.[۱۹]
پانویس
دائرة المعارف گرانقدر اسلامی.
خوانساری، روضات الجنات، ج۲، ص۳۷۴.
نقش مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد در پیشگیری از آسیبهای اجتماعی