مسجد امام اصفهان از دارای اسم و رسمترین مساجد تاریخی اصفهان و حتی کشورایران میباشد که در ادوار متفاوت تاریخی، نقش مهمی در معاش سیاسی و مذهبی عموم داشته میباشد. مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد مهمترین مسجد تاریخی اصفهان و یکیاز مساجد میدان نقش عالم اصفهان که «مسجد پادشاه» هماسم داشت، آدرس مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد به اسمهای «مسجد سلطانی» و «مسجد جامع عباسی» نیز دارای اسم و رسم میباشد، ولی در قدیم به اسمهای «مسجد مهدیه» و «مسجد المهدی» نیز شناخته می شد؛ و پس از برد انقلاب اسلامی نیز به «مسجد امام» تغییرو تحول اسم داده میباشد. رزرو مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد مسجد امام اصفهان، نمایانگر نقطع ی عطف هزار سال مسجدسازی در کشور ایران و از شاهکارهای معماری بعد از ظهر صفوی میباشد که بنای آن به امر سلطان عباس نخستین صفوی، در ضلع جنوبی میدان نقش عالم در سال 1020 هجری قمری استارت شد. شماره تلفن مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد ولی تزئینات و الحاقاتش در عصر جانشینان سلطان عباس اولیه، پاد شاه صفی، فرمان روا عباس دوم و فرمانروا سلیمان به اتمام رسیده میباشد.[1]
این مسجد از دید خصوصیتهای معماری، کاشیکاری، حجاری، تزیینات بی نیاز و اثر ها ارزشمند دیگر از پر رنگترین اثرها معماری جمهوری اسلامی ایران میباشد. به مساحت 12264 متر مربع، از نوع مساجد چهار ایوانی میباشد که گنبد عظیمی به طول 52 متر و تزئینات جالبی از کاشیکاری دارااست؛ نیز دارنده کتیبهای به خط ثلث سپید بر مسئله کاشی آجر لاجوردی میباشد. به عنوان مثال خصوصیتهای این مسجد وجود 4 مناره میباشد که منارههای باطن مسجد به طول 48 متر و منارههای سردر آن به طول 42 متر در میدان نقش دنیا عرضاندام مینماید، این دو مناره با کاشی تزیین گردیدهاند و اسمهای محمد و علی بهطور تکراری به خط بنایی بر بدنه آنان نقش بسته میباشد.[2] حیاط قبله 15 متر طول دارااست و تراسهای جنوبی هر یک 13 متر طول داراهستند.[3]
از نکات جذاب و جذاب مسجد میتوان به کاشیهای آجر هفت رنگ، منعکس شدن صوت در راءس گنبد والا جنوبی، قطعات گران قدر سنگهای مرمر یکپارچه، سنگابهای گران بها و قطعه سنگ بی آلایشای که صورت ظاهری آن مانند یک مثلث میباشد و در مکتب جنوب غربی مسجد، بر روی زمین به صورت شاخص در محل معینی درنظرگرفته شده و ظهر واقعی اصفهان را در چهار فصل سال علامت می دهد، اشاره نمود کهاین گزینه انتها از اقدامات روحانی بهایی، دانشمند، عالم و ریاضیدان پر اسم و رسم قسم فرمان روا عباس اولیه میباشد.[4]
این مسجد کلان دارنده دو شبستان قرینه در اضلاع شرقی و غربی صحن میباشد، یک کدام از این شبستانها (شبستان شرقی) تعالیخیس البته معمولی و بیتزیین میباشد و دیگری (شبستان غربی) خردخیس، ولی تزییناتی با کاشیهای آجر هفت رنگ داراست و محراب آن نیز از زیباترین محرابهای مساجد اصفهان میباشد. در دو زاویه جنوبغربی و جنوبشرقی مسجد، دو مکتب بهطور قرینه قراردارد که مکتب زاویه جنوبشرقی را که حجرههایی نیز برای سکونت طلاب دارااست، «مکتب ناصری» و مکتب زاویه جنوبغربی را «مکتب سلیمانی» یا این که «سلطانی» مینامند. بیان کننده بنای مکتب ناصری در عهدوپیمان ناصرالدین سلطان قاجار کامل شدن گردیده و بنای مکتب سلیمان در بعد از ظهر سلطان سلیمان صفوی به اتمام رسیده میباشد.[5]
معمار این مسجد علیاکبر اصفهانی و ناظر ساختمان محبعلی بیکالله بودند و خوشنویسانی زیرا علیرضا عباسی، عبدالباقی تبریزی، محمدرضا و محمدصالح امامی در آن کتیبهنگاری کردهاند.[6]
مسجد امام اصفهان که هم در حال حاضر یکیاز مرکز ها توریسم اصفهان به شمار میرود از عصر قاجار به غیر از مکانی برای عبادت شا، مرکزی برای حضور و تجمع عموم در مسائل و خطاها سیاسی و اجتماعیشان بود. تحت عنوان مثال در بعدازظهر مشروطه، این مسجد شاهد رویدادها مهمی بود، پس از به توپ مسدود شدن مجلس بوسیله محمدعلی فرمان روا قاجار و استارت استبداد صغیر، مجاهدان شهر اصفهان به رهبری آقا نجفی و حاج آقا نورالله نجفی اصفهانی، در اختیار گرفتن مسجد را به دست گرفته، در به عبارتی مسجد با سربازان حکم دهنده قاجار سرگرم شدند[7] که در غایت با ورود مجاهدین بختیاری به سرپرستی ضرغامالسلطنه، حکومت استبداد را ساقط و اصفهان را فتح کردند.[8] نیز در به عبارتی سالهای مشروطه ( 1325 هـ . ق)، زمانی مونسالسلطنه، همسر ظلالسلطان که حکم دهنده اصفهان بود، به منزل حاج آقا نورالله نجفی اصفهانی تامین آورد به وسیله پسرش، صارمالدوله، با شلیک گلوله به قتل رسید؛ عموم اصفهان به خشم آمده در مسجد تحصن کردند.[9] به این دلیلکه تحصن و بستنشینی در مساجد از رسوم دیرینهای بود که عموم در حادثه ها اساسی به آن دست میزدند.
برای مثال مراسمهای باشکوه مساجد تعالی، برگزاری نماز عیدین میباشد که با شکوه و عظمت خاص برگزار میشود. این مسجد نیز مثلا مساجدی بود که عموم برای اقامه نمازهای عید فطر و قربان در آنجا حضور بههم میرساندند البته در زمان پهلوی، رضا فرمان روا به عذر این که مسجد سلطان جزء اثرها باستانی میباشد و نباید به آن آسیبی وارد خواهد شد برگزاری نماز عیدین را درین مسجد و مساجد تاریخی دیگر غدغن کرده بود؛[10] به همین خیال از حضور کبیر عموم دراین مسجد، در حادثه ها اصلی سیاسی ـ اجتماعی کاسته شد.
این مسجد که در زمان مشروطه پناهگاه عموم و مبارزین بود در زمان پهلوی دوم نیز ملجا و محل حضور انقلابیون اهل نبرد بود و زیرا از مداقه خاصی بهره مند بود تحت عنوان راس تجمع قشرها متعدد عموم اصفهان به اکانت میآمد. بعداز رحلت آیتالله العظمی سیدحسین بروجردی، تحت عنوان مرجع گرانقدر تاسی آن مجال، گروههای زنجیرزنی و سینهزنی از جای های متفاوت شهر به سوی مسجد میرفتند و در سخنرانیهای زیادی که دراین مسجد برای ختم مرجع تقلیدشان برپا میشد کمپانی میکردند. سخنرانیها بیشتر حول این شالوده بود که عموم را به شکیبایی و متانت دعوت کرده و به آن ها بگویند که نگران آتی اسلام و مرجع تبعیت تازه نباشند.[11]
این مسجد خیر فقط محل پرستش و معنویت و سخنرانیهای مذهبی و سیاسی و جای برگزاری مجالس ختم افراد دارای شهرت بود، بلکه یک کدام از مرکزها تحصن نیز به اکانت میآمد، به صورت مثال بعداز کشته شدن یک کدام از معلمان معترض به اسم پزشک معالج ابوالحسن خانعلی در میدان بهارستان طهران در 12 اردیبهشت ماه 1340، فرهنگیان اصفهان دست به اعتصاب زدند و به مناسبت درگذشت پزشک معالج خانعلی، مجلس ختمی از سوی فرهنگیان در مسجد پادشاه برگزار کردند.[12]
در دهه 1340 با اعلام اپ اصلاحات ارضی بوسیله دولت علی امینی، مخالفتهایی از سرتاسر کشور ایران شروع شد که در اصفهان این مخالفت، مبتنی بر گزارش ساواک، از سوی آیتالله سیدحسین خادمی از روحانیون مطرح اصفهان، در بهمن 1341 در مسجد فرمانروا، پدیدار و آشکار شد و وی در مخالفت با اصلاحات ارضی بر منبر مسجد سخنرانی و عموم را علیه این قضیه تحریک کرد.[13]
بیشتر حادثه ها مسجد به ماههای محرم سالهای 42 -1341 خورشیدی بازمیشود که اما با اعتنا به برگزاری مراسم خاص این روز ها در بیشتر بخشها و مساجد شهر اصفهان، کمتر مشکلی دراین مسجد فیس داده و مراسمهای این مسجد با ادب برگزار شدهاست. شاید بتوان انگیزه آن را خودداری حکومت پهلوی از برگزاری مراسمهای پرشور درین مسجد به عذر زخم وصال به یک جای تاریخی اساسی لینک و پیوند اعطا کرد.
پیش از آغاز مبارزات علنی عموم علیه حکومت پهلوی، بیشتر مخالفتها و اعتراضات در ماه محرم که عموم برای سوگواری زمان هم توده میشدند نمود مییافت. در دهه 1340 در اصفهان ترسیم بر این بود که در روز عاشورا، تیم باشکوهی به عنوان «یالثارات الحسین» مرکب از طبقات متعدد آقایان علما، تاجران، دکترها، فرهنگیان، کارکنان اداره ها، بازاریان، دانشجوها، علمآموزان و کارگران متدین در مسجد پادشاه انباشته شده و بعد از آن از آنجا به سوی مسجد چهار گلشن تکان میکردند؛ ولی گاه برای این که حکومت پهلوی این اپ را برهم نزند مبدأ را مسجد سید و مقصد را مسجد پاد شاه قرار میدادند و درین مسجد اقامه عزا میکردند.[14]
عاشورای سال 1342 دستجات سوگوار کثیری در شهر اصفهان حضور داشتند که قرار بود گردآوریای از آن ها در مسجد سید و جمعای نیز به واسطه دعوت بعضی از روحانیون، اشخاص حزب زحمتکشان و جناح ملی در مسجد پادشاه اجتماع نمایند؛ ولی منوط بر این که شعار پارچهای نداشته و سخنران را هم پیش از این به حکومت معرفی کرده باشند. به گفته منابع حدود ساعت 5 بعدازظهر جمعیتی بالغ بر پنج هزار نفر از طبقات گوناگون عموم و جمعای از دانشجو ها و پزشکان متعلق به انجمن اسلامی و دستجات دیگر در مسجد فرمان روا حاضر گردیده و بهتدریج به سمت مکتب چهار گلشن که اداره وقف در آن اذن سوگواری داده بود روانه شدند. این راهپیمایی برخلاف مراسم مسجد سید و رویدادها آن، آهسته و فارغ از بروز هرگونه برخوردی دربین عموم و دست اندرکاران نظامی حکومت شکل گرفت و جمعیت سوای تظاهرات دور از هم شدند.[15] بهاین نوع راهپیمایی دمونستراسیون گفته می شد که به نوآوری علاقه مندان امام خمینی با روشی تازه اجرا گرفت؛ به این شکل که راهپیمایی فارغ از اینکه هیچسیرتکامل شعاری داده گردد از مسجد فرمان روا استارت و به طرف مکتب چهار گلشن ادامه یافت و صرفا یک نفر جلوی تظاهرکنندگان قرآن خواندن میکرد.[16]
ماه محرم سال 1343 که رسید سازمان اوقاف قرعه تایید صلاحیت سوگواری را به اسم مسجد پاد شاه زد تا سوای خلل پذیرای دستجات سوگواری شهر اصفهان باشد. به عبارتی طور که آمد معمولا مراسم سوگواری ماه محرم در اصفهان در مساجد مهمی زیرا فرمان روا و سید برگزار می شد، گاه مبدأ مسجد پادشاه بود و مقصد مسجد سید و گاه بالعکس. در صورتیکه چه مراسم عاشورای سال 1342 در مسجد فرمانروا با آرامی و فارغ از زدوخورد برگزار گردیده بود ولی روحانیون و روشنفکران مذهبی اصفهان به رهبری آیتالله خادمی مصمم به برگزاری مراسم بزرگداشت شهدای 12 محرم سال گذشته در مسجد سید (1342) بودند، به این ترتیب آغاز جهت استخراج تایید صلاحیت برای برگزاری مراسم راهپیمایی بعدازظهر عاشورا، مصادف با روز آدینه نخستین خرداد ماه 1343، از مسجد سید اصفهان به سوی میدان نقش دنیا و مسجد فرمان روا، که در آن سال تایید صلاحیت برگزاری سوگواری ماه محرم را از اداره موقوفات گرفته بود، به شهربانی اصفهان مراجعه نمودند که با مخالفت مسئولین مواجه شدند. با این وجود و برخلاف انتظار دولت، اعلامیهای با امضای روحانیون، بازاریان و معتمدین سرشناس اصفهان صادر شوید و علیرغم تذکرات اکید ساواک به آیتالله خادمی، عموم و روحانیون فارغ از به دست آوردن مجوز، مراسم راهپیمایی اعتراضآمیز بعد از ظهر عاشورا از مسجد سید را شروع کردند، ولی ظهر روز عاشورا ده کامیون سرباز دارای اسلحه با یکسری جیپ و صد نفر پلیس و سیصد نفر مأمور ساواک در مسجد سید و فضا آن بومی گردیده بودند. زمانی مسجد پراز جمعیت شد و جمع متعددی هم در پیادهروهای خیابان تجمع کردند، مدیریت شهربانی، سرهنگ محمود صدقی و مدیریت سازمان امنیت به فرمانده قوای دارای سلاح فرمان دادند بگذارید هنگامی کل جمعیت به قصد مسجد فرمانروا از مسجد سید خارج آمدند به آنان حمله نمائید و در شکل مقاومت از مسلسلهای دستی هم استعمال فرمائید.[17] با این تدبیرها و سرکوب عموم، جمعیت نتوانستند خویش را به مسجد پادشاه رسانده و مراسم سوگواری را در آنجا ادامه دهند.
این حادثه یک توشه دیگر وقتی صورت اعطا کرد که عموم اصفهان در اعتراض به تبعید امام خمینی در آبان 1343، تصمیم گرفتند دست به اعتصاب بزنند. در همین راستا انقلابیون از عموم دعوت کردند تا در مسجد سید تجمع و از آنجا به سمت مسجد سلطان راهپیمایی نمایند. اینتوشه نیز حکومت پهلوی که انتظار اینگونه واکنشی را در اصفهان نداشت بیاندیشه مبادرت به سرکوب تجمع و تظاهرات عموم نمود و اذن نداد عموم معترض به مسجد سلطان برسند. در گزارشهای ساواک از واکنش خشونتتوشه شهربانی با تجمع عموم در مسجد سید حافظه گردیده است.[18]
بنابراین مسجد پادشاه اصفهان به واسطه اینکه میتوانست به یک کدام از مرکزها اساسی مبارزین تبدیل گردیده و برای حکومت پهلوی اشتباهات مختلفی را به وجود آورد، با تدابیری زیرا عدم زخم وصال به اثر ها تاریخی و توریسم و سرکوب تجمعات و راهپیماییهایی که مقصدشان مسجد فرمانروا بود، مواجه شد و عامل ها حکومت پهلوی بازدارنده کار عموم جنگ جو در مسجد سلطان شدند و از نقش سیاسی این مسجد کاسته شد. به نحوی که گزارشی از حضور عموم و مبارزین در مسجد فرمانروا طی سالهای آنگاه، بویژه سالهای 57 – 1356 در منابع چشم نمی شود. حتی گزارش مراسم سخنرانی وعاظ هم درباره مسجد پادشاه کمتر در منابع وجود دارااست و شاید بتوان به یک گزینه اشاره نمود؛ آن هم سخنرانی حجتالاسلام اکبر هاشمی رفسنجانی در مسجد پاد شاه درباره امام حسین(ع) در سال 1347 میباشد.
از نکات جذاب و جذاب مسجد میتوان به کاشیهای آجر هفت رنگ، منعکس شدن صوت در راءس گنبد والا جنوبی، قطعات گران قدر سنگهای مرمر یکپارچه، سنگابهای گران بها و قطعه سنگ بی آلایشای که صورت ظاهری آن مانند یک مثلث میباشد و در مکتب جنوب غربی مسجد، بر روی زمین به صورت شاخص در محل معینی درنظرگرفته شده و ظهر واقعی اصفهان را در چهار فصل سال علامت می دهد، اشاره نمود کهاین گزینه انتها از اقدامات روحانی بهایی، دانشمند، عالم و ریاضیدان پر اسم و رسم قسم فرمان روا عباس اولیه میباشد.[4]
این مسجد کلان دارنده دو شبستان قرینه در اضلاع شرقی و غربی صحن میباشد، یک کدام از این شبستانها (شبستان شرقی) تعالیخیس البته معمولی و بیتزیین میباشد و دیگری (شبستان غربی) خردخیس، ولی تزییناتی با کاشیهای آجر هفت رنگ داراست و محراب آن نیز از زیباترین محرابهای مساجد اصفهان میباشد. در دو زاویه جنوبغربی و جنوبشرقی مسجد، دو مکتب بهطور قرینه قراردارد که مکتب زاویه جنوبشرقی را که حجرههایی نیز برای سکونت طلاب دارااست، «مکتب ناصری» و مکتب زاویه جنوبغربی را «مکتب سلیمانی» یا این که «سلطانی» مینامند. بیان کننده بنای مکتب ناصری در عهدوپیمان ناصرالدین سلطان قاجار کامل شدن گردیده و بنای مکتب سلیمان در بعد از ظهر سلطان سلیمان صفوی به اتمام رسیده میباشد.[5]
معمار این مسجد علیاکبر اصفهانی و ناظر ساختمان محبعلی بیکالله بودند و خوشنویسانی زیرا علیرضا عباسی، عبدالباقی تبریزی، محمدرضا و محمدصالح امامی در آن کتیبهنگاری کردهاند.[6]
مسجد امام اصفهان که هم در حال حاضر یکیاز مرکز ها توریسم اصفهان به شمار میرود از عصر قاجار به غیر از مکانی برای عبادت شا، مرکزی برای حضور و تجمع عموم در مسائل و خطاها سیاسی و اجتماعیشان بود. تحت عنوان مثال در بعدازظهر مشروطه، این مسجد شاهد رویدادها مهمی بود، پس از به توپ مسدود شدن مجلس بوسیله محمدعلی فرمان روا قاجار و استارت استبداد صغیر، مجاهدان شهر اصفهان به رهبری آقا نجفی و حاج آقا نورالله نجفی اصفهانی، در اختیار گرفتن مسجد را به دست گرفته، در به عبارتی مسجد با سربازان حکم دهنده قاجار سرگرم شدند[7] که در غایت با ورود مجاهدین بختیاری به سرپرستی ضرغامالسلطنه، حکومت استبداد را ساقط و اصفهان را فتح کردند.[8] نیز در به عبارتی سالهای مشروطه ( 1325 هـ . ق)، زمانی مونسالسلطنه، همسر ظلالسلطان که حکم دهنده اصفهان بود، به منزل حاج آقا نورالله نجفی اصفهانی تامین آورد به وسیله پسرش، صارمالدوله، با شلیک گلوله به قتل رسید؛ عموم اصفهان به خشم آمده در مسجد تحصن کردند.[9] به این دلیلکه تحصن و بستنشینی در مساجد از رسوم دیرینهای بود که عموم در حادثه ها اساسی به آن دست میزدند.
برای مثال مراسمهای باشکوه مساجد تعالی، برگزاری نماز عیدین میباشد که با شکوه و عظمت خاص برگزار میشود. این مسجد نیز مثلا مساجدی بود که عموم برای اقامه نمازهای عید فطر و قربان در آنجا حضور بههم میرساندند البته در زمان پهلوی، رضا فرمان روا به عذر این که مسجد سلطان جزء اثرها باستانی میباشد و نباید به آن آسیبی وارد خواهد شد برگزاری نماز عیدین را درین مسجد و مساجد تاریخی دیگر غدغن کرده بود؛[10] به همین خیال از حضور کبیر عموم دراین مسجد، در حادثه ها اصلی سیاسی ـ اجتماعی کاسته شد.
این مسجد که در زمان مشروطه پناهگاه عموم و مبارزین بود در زمان پهلوی دوم نیز ملجا و محل حضور انقلابیون اهل نبرد بود و زیرا از مداقه خاصی بهره مند بود تحت عنوان راس تجمع قشرها متعدد عموم اصفهان به اکانت میآمد. بعداز رحلت آیتالله العظمی سیدحسین بروجردی، تحت عنوان مرجع گرانقدر تاسی آن مجال، گروههای زنجیرزنی و سینهزنی از جای های متفاوت شهر به سوی مسجد میرفتند و در سخنرانیهای زیادی که دراین مسجد برای ختم مرجع تقلیدشان برپا میشد کمپانی میکردند. سخنرانیها بیشتر حول این شالوده بود که عموم را به شکیبایی و متانت دعوت کرده و به آن ها بگویند که نگران آتی اسلام و مرجع تبعیت تازه نباشند.[11]
این مسجد خیر فقط محل پرستش و معنویت و سخنرانیهای مذهبی و سیاسی و جای برگزاری مجالس ختم افراد دارای شهرت بود، بلکه یک کدام از مرکزها تحصن نیز به اکانت میآمد، به صورت مثال بعداز کشته شدن یک کدام از معلمان معترض به اسم پزشک معالج ابوالحسن خانعلی در میدان بهارستان طهران در 12 اردیبهشت ماه 1340، فرهنگیان اصفهان دست به اعتصاب زدند و به مناسبت درگذشت پزشک معالج خانعلی، مجلس ختمی از سوی فرهنگیان در مسجد پادشاه برگزار کردند.[12]
در دهه 1340 با اعلام اپ اصلاحات ارضی بوسیله دولت علی امینی، مخالفتهایی از سرتاسر کشور ایران شروع شد که در اصفهان این مخالفت، مبتنی بر گزارش ساواک، از سوی آیتالله سیدحسین خادمی از روحانیون مطرح اصفهان، در بهمن 1341 در مسجد فرمانروا، پدیدار و آشکار شد و وی در مخالفت با اصلاحات ارضی بر منبر مسجد سخنرانی و عموم را علیه این قضیه تحریک کرد.[13]
بیشتر حادثه ها مسجد به ماههای محرم سالهای 42 -1341 خورشیدی بازمیشود که اما با اعتنا به برگزاری مراسم خاص این روز ها در بیشتر بخشها و مساجد شهر اصفهان، کمتر مشکلی دراین مسجد فیس داده و مراسمهای این مسجد با ادب برگزار شدهاست. شاید بتوان انگیزه آن را خودداری حکومت پهلوی از برگزاری مراسمهای پرشور درین مسجد به عذر زخم وصال به یک جای تاریخی اساسی لینک و پیوند اعطا کرد.
پیش از آغاز مبارزات علنی عموم علیه حکومت پهلوی، بیشتر مخالفتها و اعتراضات در ماه محرم که عموم برای سوگواری زمان هم توده میشدند نمود مییافت. در دهه 1340 در اصفهان ترسیم بر این بود که در روز عاشورا، تیم باشکوهی به عنوان «یالثارات الحسین» مرکب از طبقات متعدد آقایان علما، تاجران، دکترها، فرهنگیان، کارکنان اداره ها، بازاریان، دانشجوها، علمآموزان و کارگران متدین در مسجد پادشاه انباشته شده و بعد از آن از آنجا به سوی مسجد چهار گلشن تکان میکردند؛ ولی گاه برای این که حکومت پهلوی این اپ را برهم نزند مبدأ را مسجد سید و مقصد را مسجد پاد شاه قرار میدادند و درین مسجد اقامه عزا میکردند.[14]
عاشورای سال 1342 دستجات سوگوار کثیری در شهر اصفهان حضور داشتند که قرار بود گردآوریای از آن ها در مسجد سید و جمعای نیز به واسطه دعوت بعضی از روحانیون، اشخاص حزب زحمتکشان و جناح ملی در مسجد پادشاه اجتماع نمایند؛ ولی منوط بر این که شعار پارچهای نداشته و سخنران را هم پیش از این به حکومت معرفی کرده باشند. به گفته منابع حدود ساعت 5 بعدازظهر جمعیتی بالغ بر پنج هزار نفر از طبقات گوناگون عموم و جمعای از دانشجو ها و پزشکان متعلق به انجمن اسلامی و دستجات دیگر در مسجد فرمان روا حاضر گردیده و بهتدریج به سمت مکتب چهار گلشن که اداره وقف در آن اذن سوگواری داده بود روانه شدند. این راهپیمایی برخلاف مراسم مسجد سید و رویدادها آن، آهسته و فارغ از بروز هرگونه برخوردی دربین عموم و دست اندرکاران نظامی حکومت شکل گرفت و جمعیت سوای تظاهرات دور از هم شدند.[15] بهاین نوع راهپیمایی دمونستراسیون گفته می شد که به نوآوری علاقه مندان امام خمینی با روشی تازه اجرا گرفت؛ به این شکل که راهپیمایی فارغ از اینکه هیچسیرتکامل شعاری داده گردد از مسجد فرمان روا استارت و به طرف مکتب چهار گلشن ادامه یافت و صرفا یک نفر جلوی تظاهرکنندگان قرآن خواندن میکرد.[16]
ماه محرم سال 1343 که رسید سازمان اوقاف قرعه تایید صلاحیت سوگواری را به اسم مسجد پاد شاه زد تا سوای خلل پذیرای دستجات سوگواری شهر اصفهان باشد. به عبارتی طور که آمد معمولا مراسم سوگواری ماه محرم در اصفهان در مساجد مهمی زیرا فرمان روا و سید برگزار می شد، گاه مبدأ مسجد پادشاه بود و مقصد مسجد سید و گاه بالعکس. در صورتیکه چه مراسم عاشورای سال 1342 در مسجد فرمانروا با آرامی و فارغ از زدوخورد برگزار گردیده بود ولی روحانیون و روشنفکران مذهبی اصفهان به رهبری آیتالله خادمی مصمم به برگزاری مراسم بزرگداشت شهدای 12 محرم سال گذشته در مسجد سید (1342) بودند، به این ترتیب آغاز جهت استخراج تایید صلاحیت برای برگزاری مراسم راهپیمایی بعدازظهر عاشورا، مصادف با روز آدینه نخستین خرداد ماه 1343، از مسجد سید اصفهان به سوی میدان نقش دنیا و مسجد فرمان روا، که در آن سال تایید صلاحیت برگزاری سوگواری ماه محرم را از اداره موقوفات گرفته بود، به شهربانی اصفهان مراجعه نمودند که با مخالفت مسئولین مواجه شدند. با این وجود و برخلاف انتظار دولت، اعلامیهای با امضای روحانیون، بازاریان و معتمدین سرشناس اصفهان صادر شوید و علیرغم تذکرات اکید ساواک به آیتالله خادمی، عموم و روحانیون فارغ از به دست آوردن مجوز، مراسم راهپیمایی اعتراضآمیز بعد از ظهر عاشورا از مسجد سید را شروع کردند، ولی ظهر روز عاشورا ده کامیون سرباز دارای اسلحه با یکسری جیپ و صد نفر پلیس و سیصد نفر مأمور ساواک در مسجد سید و فضا آن بومی گردیده بودند. زمانی مسجد پراز جمعیت شد و جمع متعددی هم در پیادهروهای خیابان تجمع کردند، مدیریت شهربانی، سرهنگ محمود صدقی و مدیریت سازمان امنیت به فرمانده قوای دارای سلاح فرمان دادند بگذارید هنگامی کل جمعیت به قصد مسجد فرمانروا از مسجد سید خارج آمدند به آنان حمله نمائید و در شکل مقاومت از مسلسلهای دستی هم استعمال فرمائید.[17] با این تدبیرها و سرکوب عموم، جمعیت نتوانستند خویش را به مسجد پادشاه رسانده و مراسم سوگواری را در آنجا ادامه دهند.
این حادثه یک توشه دیگر وقتی صورت اعطا کرد که عموم اصفهان در اعتراض به تبعید امام خمینی در آبان 1343، تصمیم گرفتند دست به اعتصاب بزنند. در همین راستا انقلابیون از عموم دعوت کردند تا در مسجد سید تجمع و از آنجا به سمت مسجد سلطان راهپیمایی نمایند. اینتوشه نیز حکومت پهلوی که انتظار اینگونه واکنشی را در اصفهان نداشت بیاندیشه مبادرت به سرکوب تجمع و تظاهرات عموم نمود و اذن نداد عموم معترض به مسجد سلطان برسند. در گزارشهای ساواک از واکنش خشونتتوشه شهربانی با تجمع عموم در مسجد سید حافظه گردیده است.[18]
بنابراین مسجد پادشاه اصفهان به واسطه اینکه میتوانست به یک کدام از مرکزها اساسی مبارزین تبدیل گردیده و برای حکومت پهلوی اشتباهات مختلفی را به وجود آورد، با تدابیری زیرا عدم زخم وصال به اثر ها تاریخی و توریسم و سرکوب تجمعات و راهپیماییهایی که مقصدشان مسجد فرمانروا بود، مواجه شد و عامل ها حکومت پهلوی بازدارنده کار عموم جنگ جو در مسجد سلطان شدند و از نقش سیاسی این مسجد کاسته شد. به نحوی که گزارشی از حضور عموم و مبارزین در مسجد فرمانروا طی سالهای آنگاه، بویژه سالهای 57 – 1356 در منابع چشم نمی شود. حتی گزارش مراسم سخنرانی وعاظ هم درباره مسجد پادشاه کمتر در منابع وجود دارااست و شاید بتوان به یک گزینه اشاره نمود؛ آن هم سخنرانی حجتالاسلام اکبر هاشمی رفسنجانی در مسجد پاد شاه درباره امام حسین(ع) در سال 1347 میباشد.
مسجد امام اصفهان از دارای اسم و رسمترین مساجد تاریخی اصفهان و حتی کشورایران میباشد که در ادوار متفاوت تاریخی، نقش مهمی در معاش سیاسی و مذهبی عموم داشته میباشد. مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد مهمترین مسجد تاریخی اصفهان و یکیاز مساجد میدان نقش عالم اصفهان که «مسجد پادشاه» هماسم داشت، آدرس مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد به اسمهای «مسجد سلطانی» و «مسجد جامع عباسی» نیز دارای اسم و رسم میباشد، ولی در قدیم به اسمهای «مسجد مهدیه» و «مسجد المهدی» نیز شناخته می شد؛ و پس از برد انقلاب اسلامی نیز به «مسجد امام» تغییرو تحول اسم داده میباشد. رزرو مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد مسجد امام اصفهان، نمایانگر نقطع ی عطف هزار سال مسجدسازی در کشور ایران و از شاهکارهای معماری بعد از ظهر صفوی میباشد که بنای آن به امر سلطان عباس نخستین صفوی، در ضلع جنوبی میدان نقش عالم در سال 1020 هجری قمری استارت شد. شماره تلفن مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد ولی تزئینات و الحاقاتش در عصر جانشینان سلطان عباس اولیه، پاد شاه صفی، فرمان روا عباس دوم و فرمانروا سلیمان به اتمام رسیده میباشد.[1]
این مسجد از دید خصوصیتهای معماری، کاشیکاری، حجاری، تزیینات بی نیاز و اثر ها ارزشمند دیگر از پر رنگترین اثرها معماری جمهوری اسلامی ایران میباشد. به مساحت 12264 متر مربع، از نوع مساجد چهار ایوانی میباشد که گنبد عظیمی به طول 52 متر و تزئینات جالبی از کاشیکاری دارااست؛ نیز دارنده کتیبهای به خط ثلث سپید بر مسئله کاشی آجر لاجوردی میباشد. به عنوان مثال خصوصیتهای این مسجد وجود 4 مناره میباشد که منارههای باطن مسجد به طول 48 متر و منارههای سردر آن به طول 42 متر در میدان نقش دنیا عرضاندام مینماید، این دو مناره با کاشی تزیین گردیدهاند و اسمهای محمد و علی بهطور تکراری به خط بنایی بر بدنه آنان نقش بسته میباشد.[2] حیاط قبله 15 متر طول دارااست و تراسهای جنوبی هر یک 13 متر طول داراهستند.[3]
از نکات جذاب و جذاب مسجد میتوان به کاشیهای آجر هفت رنگ، منعکس شدن صوت در راءس گنبد والا جنوبی، قطعات گران قدر سنگهای مرمر یکپارچه، سنگابهای گران بها و قطعه سنگ بی آلایشای که صورت ظاهری آن مانند یک مثلث میباشد و در مکتب جنوب غربی مسجد، بر روی زمین به صورت شاخص در محل معینی درنظرگرفته شده و ظهر واقعی اصفهان را در چهار فصل سال علامت می دهد، اشاره نمود کهاین گزینه انتها از اقدامات روحانی بهایی، دانشمند، عالم و ریاضیدان پر اسم و رسم قسم فرمان روا عباس اولیه میباشد.[4]
این مسجد کلان دارنده دو شبستان قرینه در اضلاع شرقی و غربی صحن میباشد، یک کدام از این شبستانها (شبستان شرقی) تعالیخیس البته معمولی و بیتزیین میباشد و دیگری (شبستان غربی) خردخیس، ولی تزییناتی با کاشیهای آجر هفت رنگ داراست و محراب آن نیز از زیباترین محرابهای مساجد اصفهان میباشد. در دو زاویه جنوبغربی و جنوبشرقی مسجد، دو مکتب بهطور قرینه قراردارد که مکتب زاویه جنوبشرقی را که حجرههایی نیز برای سکونت طلاب دارااست، «مکتب ناصری» و مکتب زاویه جنوبغربی را «مکتب سلیمانی» یا این که «سلطانی» مینامند. بیان کننده بنای مکتب ناصری در عهدوپیمان ناصرالدین سلطان قاجار کامل شدن گردیده و بنای مکتب سلیمان در بعد از ظهر سلطان سلیمان صفوی به اتمام رسیده میباشد.[5]
معمار این مسجد علیاکبر اصفهانی و ناظر ساختمان محبعلی بیکالله بودند و خوشنویسانی زیرا علیرضا عباسی، عبدالباقی تبریزی، محمدرضا و محمدصالح امامی در آن کتیبهنگاری کردهاند.[6]
مسجد امام اصفهان که هم در حال حاضر یکیاز مرکز ها توریسم اصفهان به شمار میرود از عصر قاجار به غیر از مکانی برای عبادت شا، مرکزی برای حضور و تجمع عموم در مسائل و خطاها سیاسی و اجتماعیشان بود. تحت عنوان مثال در بعدازظهر مشروطه، این مسجد شاهد رویدادها مهمی بود، پس از به توپ مسدود شدن مجلس بوسیله محمدعلی فرمان روا قاجار و استارت استبداد صغیر، مجاهدان شهر اصفهان به رهبری آقا نجفی و حاج آقا نورالله نجفی اصفهانی، در اختیار گرفتن مسجد را به دست گرفته، در به عبارتی مسجد با سربازان حکم دهنده قاجار سرگرم شدند[7] که در غایت با ورود مجاهدین بختیاری به سرپرستی ضرغامالسلطنه، حکومت استبداد را ساقط و اصفهان را فتح کردند.[8] نیز در به عبارتی سالهای مشروطه ( 1325 هـ . ق)، زمانی مونسالسلطنه، همسر ظلالسلطان که حکم دهنده اصفهان بود، به منزل حاج آقا نورالله نجفی اصفهانی تامین آورد به وسیله پسرش، صارمالدوله، با شلیک گلوله به قتل رسید؛ عموم اصفهان به خشم آمده در مسجد تحصن کردند.[9] به این دلیلکه تحصن و بستنشینی در مساجد از رسوم دیرینهای بود که عموم در حادثه ها اساسی به آن دست میزدند.
برای مثال مراسمهای باشکوه مساجد تعالی، برگزاری نماز عیدین میباشد که با شکوه و عظمت خاص برگزار میشود. این مسجد نیز مثلا مساجدی بود که عموم برای اقامه نمازهای عید فطر و قربان در آنجا حضور بههم میرساندند البته در زمان پهلوی، رضا فرمان روا به عذر این که مسجد سلطان جزء اثرها باستانی میباشد و نباید به آن آسیبی وارد خواهد شد برگزاری نماز عیدین را درین مسجد و مساجد تاریخی دیگر غدغن کرده بود؛[10] به همین خیال از حضور کبیر عموم دراین مسجد، در حادثه ها اصلی سیاسی ـ اجتماعی کاسته شد.
این مسجد که در زمان مشروطه پناهگاه عموم و مبارزین بود در زمان پهلوی دوم نیز ملجا و محل حضور انقلابیون اهل نبرد بود و زیرا از مداقه خاصی بهره مند بود تحت عنوان راس تجمع قشرها متعدد عموم اصفهان به اکانت میآمد. بعداز رحلت آیتالله العظمی سیدحسین بروجردی، تحت عنوان مرجع گرانقدر تاسی آن مجال، گروههای زنجیرزنی و سینهزنی از جای های متفاوت شهر به سوی مسجد میرفتند و در سخنرانیهای زیادی که دراین مسجد برای ختم مرجع تقلیدشان برپا میشد کمپانی میکردند. سخنرانیها بیشتر حول این شالوده بود که عموم را به شکیبایی و متانت دعوت کرده و به آن ها بگویند که نگران آتی اسلام و مرجع تبعیت تازه نباشند.[11]
این مسجد خیر فقط محل پرستش و معنویت و سخنرانیهای مذهبی و سیاسی و جای برگزاری مجالس ختم افراد دارای شهرت بود، بلکه یک کدام از مرکزها تحصن نیز به اکانت میآمد، به صورت مثال بعداز کشته شدن یک کدام از معلمان معترض به اسم پزشک معالج ابوالحسن خانعلی در میدان بهارستان طهران در 12 اردیبهشت ماه 1340، فرهنگیان اصفهان دست به اعتصاب زدند و به مناسبت درگذشت پزشک معالج خانعلی، مجلس ختمی از سوی فرهنگیان در مسجد پادشاه برگزار کردند.[12]
در دهه 1340 با اعلام اپ اصلاحات ارضی بوسیله دولت علی امینی، مخالفتهایی از سرتاسر کشور ایران شروع شد که در اصفهان این مخالفت، مبتنی بر گزارش ساواک، از سوی آیتالله سیدحسین خادمی از روحانیون مطرح اصفهان، در بهمن 1341 در مسجد فرمانروا، پدیدار و آشکار شد و وی در مخالفت با اصلاحات ارضی بر منبر مسجد سخنرانی و عموم را علیه این قضیه تحریک کرد.[13]
بیشتر حادثه ها مسجد به ماههای محرم سالهای 42 -1341 خورشیدی بازمیشود که اما با اعتنا به برگزاری مراسم خاص این روز ها در بیشتر بخشها و مساجد شهر اصفهان، کمتر مشکلی دراین مسجد فیس داده و مراسمهای این مسجد با ادب برگزار شدهاست. شاید بتوان انگیزه آن را خودداری حکومت پهلوی از برگزاری مراسمهای پرشور درین مسجد به عذر زخم وصال به یک جای تاریخی اساسی لینک و پیوند اعطا کرد.
پیش از آغاز مبارزات علنی عموم علیه حکومت پهلوی، بیشتر مخالفتها و اعتراضات در ماه محرم که عموم برای سوگواری زمان هم توده میشدند نمود مییافت. در دهه 1340 در اصفهان ترسیم بر این بود که در روز عاشورا، تیم باشکوهی به عنوان «یالثارات الحسین» مرکب از طبقات متعدد آقایان علما، تاجران، دکترها، فرهنگیان، کارکنان اداره ها، بازاریان، دانشجوها، علمآموزان و کارگران متدین در مسجد پادشاه انباشته شده و بعد از آن از آنجا به سوی مسجد چهار گلشن تکان میکردند؛ ولی گاه برای این که حکومت پهلوی این اپ را برهم نزند مبدأ را مسجد سید و مقصد را مسجد پاد شاه قرار میدادند و درین مسجد اقامه عزا میکردند.[14]
عاشورای سال 1342 دستجات سوگوار کثیری در شهر اصفهان حضور داشتند که قرار بود گردآوریای از آن ها در مسجد سید و جمعای نیز به واسطه دعوت بعضی از روحانیون، اشخاص حزب زحمتکشان و جناح ملی در مسجد پادشاه اجتماع نمایند؛ ولی منوط بر این که شعار پارچهای نداشته و سخنران را هم پیش از این به حکومت معرفی کرده باشند. به گفته منابع حدود ساعت 5 بعدازظهر جمعیتی بالغ بر پنج هزار نفر از طبقات گوناگون عموم و جمعای از دانشجو ها و پزشکان متعلق به انجمن اسلامی و دستجات دیگر در مسجد فرمان روا حاضر گردیده و بهتدریج به سمت مکتب چهار گلشن که اداره وقف در آن اذن سوگواری داده بود روانه شدند. این راهپیمایی برخلاف مراسم مسجد سید و رویدادها آن، آهسته و فارغ از بروز هرگونه برخوردی دربین عموم و دست اندرکاران نظامی حکومت شکل گرفت و جمعیت سوای تظاهرات دور از هم شدند.[15] بهاین نوع راهپیمایی دمونستراسیون گفته می شد که به نوآوری علاقه مندان امام خمینی با روشی تازه اجرا گرفت؛ به این شکل که راهپیمایی فارغ از اینکه هیچسیرتکامل شعاری داده گردد از مسجد فرمان روا استارت و به طرف مکتب چهار گلشن ادامه یافت و صرفا یک نفر جلوی تظاهرکنندگان قرآن خواندن میکرد.[16]
ماه محرم سال 1343 که رسید سازمان اوقاف قرعه تایید صلاحیت سوگواری را به اسم مسجد پاد شاه زد تا سوای خلل پذیرای دستجات سوگواری شهر اصفهان باشد. به عبارتی طور که آمد معمولا مراسم سوگواری ماه محرم در اصفهان در مساجد مهمی زیرا فرمان روا و سید برگزار می شد، گاه مبدأ مسجد پادشاه بود و مقصد مسجد سید و گاه بالعکس. در صورتیکه چه مراسم عاشورای سال 1342 در مسجد فرمانروا با آرامی و فارغ از زدوخورد برگزار گردیده بود ولی روحانیون و روشنفکران مذهبی اصفهان به رهبری آیتالله خادمی مصمم به برگزاری مراسم بزرگداشت شهدای 12 محرم سال گذشته در مسجد سید (1342) بودند، به این ترتیب آغاز جهت استخراج تایید صلاحیت برای برگزاری مراسم راهپیمایی بعدازظهر عاشورا، مصادف با روز آدینه نخستین خرداد ماه 1343، از مسجد سید اصفهان به سوی میدان نقش دنیا و مسجد فرمان روا، که در آن سال تایید صلاحیت برگزاری سوگواری ماه محرم را از اداره موقوفات گرفته بود، به شهربانی اصفهان مراجعه نمودند که با مخالفت مسئولین مواجه شدند. با این وجود و برخلاف انتظار دولت، اعلامیهای با امضای روحانیون، بازاریان و معتمدین سرشناس اصفهان صادر شوید و علیرغم تذکرات اکید ساواک به آیتالله خادمی، عموم و روحانیون فارغ از به دست آوردن مجوز، مراسم راهپیمایی اعتراضآمیز بعد از ظهر عاشورا از مسجد سید را شروع کردند، ولی ظهر روز عاشورا ده کامیون سرباز دارای اسلحه با یکسری جیپ و صد نفر پلیس و سیصد نفر مأمور ساواک در مسجد سید و فضا آن بومی گردیده بودند. زمانی مسجد پراز جمعیت شد و جمع متعددی هم در پیادهروهای خیابان تجمع کردند، مدیریت شهربانی، سرهنگ محمود صدقی و مدیریت سازمان امنیت به فرمانده قوای دارای سلاح فرمان دادند بگذارید هنگامی کل جمعیت به قصد مسجد فرمانروا از مسجد سید خارج آمدند به آنان حمله نمائید و در شکل مقاومت از مسلسلهای دستی هم استعمال فرمائید.[17] با این تدبیرها و سرکوب عموم، جمعیت نتوانستند خویش را به مسجد پادشاه رسانده و مراسم سوگواری را در آنجا ادامه دهند.
این حادثه یک توشه دیگر وقتی صورت اعطا کرد که عموم اصفهان در اعتراض به تبعید امام خمینی در آبان 1343، تصمیم گرفتند دست به اعتصاب بزنند. در همین راستا انقلابیون از عموم دعوت کردند تا در مسجد سید تجمع و از آنجا به سمت مسجد سلطان راهپیمایی نمایند. اینتوشه نیز حکومت پهلوی که انتظار اینگونه واکنشی را در اصفهان نداشت بیاندیشه مبادرت به سرکوب تجمع و تظاهرات عموم نمود و اذن نداد عموم معترض به مسجد سلطان برسند. در گزارشهای ساواک از واکنش خشونتتوشه شهربانی با تجمع عموم در مسجد سید حافظه گردیده است.[18]
بنابراین مسجد پادشاه اصفهان به واسطه اینکه میتوانست به یک کدام از مرکزها اساسی مبارزین تبدیل گردیده و برای حکومت پهلوی اشتباهات مختلفی را به وجود آورد، با تدابیری زیرا عدم زخم وصال به اثر ها تاریخی و توریسم و سرکوب تجمعات و راهپیماییهایی که مقصدشان مسجد فرمانروا بود، مواجه شد و عامل ها حکومت پهلوی بازدارنده کار عموم جنگ جو در مسجد سلطان شدند و از نقش سیاسی این مسجد کاسته شد. به نحوی که گزارشی از حضور عموم و مبارزین در مسجد فرمانروا طی سالهای آنگاه، بویژه سالهای 57 – 1356 در منابع چشم نمی شود. حتی گزارش مراسم سخنرانی وعاظ هم درباره مسجد پادشاه کمتر در منابع وجود دارااست و شاید بتوان به یک گزینه اشاره نمود؛ آن هم سخنرانی حجتالاسلام اکبر هاشمی رفسنجانی در مسجد پاد شاه درباره امام حسین(ع) در سال 1347 میباشد.
از نکات جذاب و جذاب مسجد میتوان به کاشیهای آجر هفت رنگ، منعکس شدن صوت در راءس گنبد والا جنوبی، قطعات گران قدر سنگهای مرمر یکپارچه، سنگابهای گران بها و قطعه سنگ بی آلایشای که صورت ظاهری آن مانند یک مثلث میباشد و در مکتب جنوب غربی مسجد، بر روی زمین به صورت شاخص در محل معینی درنظرگرفته شده و ظهر واقعی اصفهان را در چهار فصل سال علامت می دهد، اشاره نمود کهاین گزینه انتها از اقدامات روحانی بهایی، دانشمند، عالم و ریاضیدان پر اسم و رسم قسم فرمان روا عباس اولیه میباشد.[4]
این مسجد کلان دارنده دو شبستان قرینه در اضلاع شرقی و غربی صحن میباشد، یک کدام از این شبستانها (شبستان شرقی) تعالیخیس البته معمولی و بیتزیین میباشد و دیگری (شبستان غربی) خردخیس، ولی تزییناتی با کاشیهای آجر هفت رنگ داراست و محراب آن نیز از زیباترین محرابهای مساجد اصفهان میباشد. در دو زاویه جنوبغربی و جنوبشرقی مسجد، دو مکتب بهطور قرینه قراردارد که مکتب زاویه جنوبشرقی را که حجرههایی نیز برای سکونت طلاب دارااست، «مکتب ناصری» و مکتب زاویه جنوبغربی را «مکتب سلیمانی» یا این که «سلطانی» مینامند. بیان کننده بنای مکتب ناصری در عهدوپیمان ناصرالدین سلطان قاجار کامل شدن گردیده و بنای مکتب سلیمان در بعد از ظهر سلطان سلیمان صفوی به اتمام رسیده میباشد.[5]
معمار این مسجد علیاکبر اصفهانی و ناظر ساختمان محبعلی بیکالله بودند و خوشنویسانی زیرا علیرضا عباسی، عبدالباقی تبریزی، محمدرضا و محمدصالح امامی در آن کتیبهنگاری کردهاند.[6]
مسجد امام اصفهان که هم در حال حاضر یکیاز مرکز ها توریسم اصفهان به شمار میرود از عصر قاجار به غیر از مکانی برای عبادت شا، مرکزی برای حضور و تجمع عموم در مسائل و خطاها سیاسی و اجتماعیشان بود. تحت عنوان مثال در بعدازظهر مشروطه، این مسجد شاهد رویدادها مهمی بود، پس از به توپ مسدود شدن مجلس بوسیله محمدعلی فرمان روا قاجار و استارت استبداد صغیر، مجاهدان شهر اصفهان به رهبری آقا نجفی و حاج آقا نورالله نجفی اصفهانی، در اختیار گرفتن مسجد را به دست گرفته، در به عبارتی مسجد با سربازان حکم دهنده قاجار سرگرم شدند[7] که در غایت با ورود مجاهدین بختیاری به سرپرستی ضرغامالسلطنه، حکومت استبداد را ساقط و اصفهان را فتح کردند.[8] نیز در به عبارتی سالهای مشروطه ( 1325 هـ . ق)، زمانی مونسالسلطنه، همسر ظلالسلطان که حکم دهنده اصفهان بود، به منزل حاج آقا نورالله نجفی اصفهانی تامین آورد به وسیله پسرش، صارمالدوله، با شلیک گلوله به قتل رسید؛ عموم اصفهان به خشم آمده در مسجد تحصن کردند.[9] به این دلیلکه تحصن و بستنشینی در مساجد از رسوم دیرینهای بود که عموم در حادثه ها اساسی به آن دست میزدند.
برای مثال مراسمهای باشکوه مساجد تعالی، برگزاری نماز عیدین میباشد که با شکوه و عظمت خاص برگزار میشود. این مسجد نیز مثلا مساجدی بود که عموم برای اقامه نمازهای عید فطر و قربان در آنجا حضور بههم میرساندند البته در زمان پهلوی، رضا فرمان روا به عذر این که مسجد سلطان جزء اثرها باستانی میباشد و نباید به آن آسیبی وارد خواهد شد برگزاری نماز عیدین را درین مسجد و مساجد تاریخی دیگر غدغن کرده بود؛[10] به همین خیال از حضور کبیر عموم دراین مسجد، در حادثه ها اصلی سیاسی ـ اجتماعی کاسته شد.
این مسجد که در زمان مشروطه پناهگاه عموم و مبارزین بود در زمان پهلوی دوم نیز ملجا و محل حضور انقلابیون اهل نبرد بود و زیرا از مداقه خاصی بهره مند بود تحت عنوان راس تجمع قشرها متعدد عموم اصفهان به اکانت میآمد. بعداز رحلت آیتالله العظمی سیدحسین بروجردی، تحت عنوان مرجع گرانقدر تاسی آن مجال، گروههای زنجیرزنی و سینهزنی از جای های متفاوت شهر به سوی مسجد میرفتند و در سخنرانیهای زیادی که دراین مسجد برای ختم مرجع تقلیدشان برپا میشد کمپانی میکردند. سخنرانیها بیشتر حول این شالوده بود که عموم را به شکیبایی و متانت دعوت کرده و به آن ها بگویند که نگران آتی اسلام و مرجع تبعیت تازه نباشند.[11]
این مسجد خیر فقط محل پرستش و معنویت و سخنرانیهای مذهبی و سیاسی و جای برگزاری مجالس ختم افراد دارای شهرت بود، بلکه یک کدام از مرکزها تحصن نیز به اکانت میآمد، به صورت مثال بعداز کشته شدن یک کدام از معلمان معترض به اسم پزشک معالج ابوالحسن خانعلی در میدان بهارستان طهران در 12 اردیبهشت ماه 1340، فرهنگیان اصفهان دست به اعتصاب زدند و به مناسبت درگذشت پزشک معالج خانعلی، مجلس ختمی از سوی فرهنگیان در مسجد پادشاه برگزار کردند.[12]
در دهه 1340 با اعلام اپ اصلاحات ارضی بوسیله دولت علی امینی، مخالفتهایی از سرتاسر کشور ایران شروع شد که در اصفهان این مخالفت، مبتنی بر گزارش ساواک، از سوی آیتالله سیدحسین خادمی از روحانیون مطرح اصفهان، در بهمن 1341 در مسجد فرمانروا، پدیدار و آشکار شد و وی در مخالفت با اصلاحات ارضی بر منبر مسجد سخنرانی و عموم را علیه این قضیه تحریک کرد.[13]
بیشتر حادثه ها مسجد به ماههای محرم سالهای 42 -1341 خورشیدی بازمیشود که اما با اعتنا به برگزاری مراسم خاص این روز ها در بیشتر بخشها و مساجد شهر اصفهان، کمتر مشکلی دراین مسجد فیس داده و مراسمهای این مسجد با ادب برگزار شدهاست. شاید بتوان انگیزه آن را خودداری حکومت پهلوی از برگزاری مراسمهای پرشور درین مسجد به عذر زخم وصال به یک جای تاریخی اساسی لینک و پیوند اعطا کرد.
پیش از آغاز مبارزات علنی عموم علیه حکومت پهلوی، بیشتر مخالفتها و اعتراضات در ماه محرم که عموم برای سوگواری زمان هم توده میشدند نمود مییافت. در دهه 1340 در اصفهان ترسیم بر این بود که در روز عاشورا، تیم باشکوهی به عنوان «یالثارات الحسین» مرکب از طبقات متعدد آقایان علما، تاجران، دکترها، فرهنگیان، کارکنان اداره ها، بازاریان، دانشجوها، علمآموزان و کارگران متدین در مسجد پادشاه انباشته شده و بعد از آن از آنجا به سوی مسجد چهار گلشن تکان میکردند؛ ولی گاه برای این که حکومت پهلوی این اپ را برهم نزند مبدأ را مسجد سید و مقصد را مسجد پاد شاه قرار میدادند و درین مسجد اقامه عزا میکردند.[14]
عاشورای سال 1342 دستجات سوگوار کثیری در شهر اصفهان حضور داشتند که قرار بود گردآوریای از آن ها در مسجد سید و جمعای نیز به واسطه دعوت بعضی از روحانیون، اشخاص حزب زحمتکشان و جناح ملی در مسجد پادشاه اجتماع نمایند؛ ولی منوط بر این که شعار پارچهای نداشته و سخنران را هم پیش از این به حکومت معرفی کرده باشند. به گفته منابع حدود ساعت 5 بعدازظهر جمعیتی بالغ بر پنج هزار نفر از طبقات گوناگون عموم و جمعای از دانشجو ها و پزشکان متعلق به انجمن اسلامی و دستجات دیگر در مسجد فرمان روا حاضر گردیده و بهتدریج به سمت مکتب چهار گلشن که اداره وقف در آن اذن سوگواری داده بود روانه شدند. این راهپیمایی برخلاف مراسم مسجد سید و رویدادها آن، آهسته و فارغ از بروز هرگونه برخوردی دربین عموم و دست اندرکاران نظامی حکومت شکل گرفت و جمعیت سوای تظاهرات دور از هم شدند.[15] بهاین نوع راهپیمایی دمونستراسیون گفته می شد که به نوآوری علاقه مندان امام خمینی با روشی تازه اجرا گرفت؛ به این شکل که راهپیمایی فارغ از اینکه هیچسیرتکامل شعاری داده گردد از مسجد فرمان روا استارت و به طرف مکتب چهار گلشن ادامه یافت و صرفا یک نفر جلوی تظاهرکنندگان قرآن خواندن میکرد.[16]
ماه محرم سال 1343 که رسید سازمان اوقاف قرعه تایید صلاحیت سوگواری را به اسم مسجد پاد شاه زد تا سوای خلل پذیرای دستجات سوگواری شهر اصفهان باشد. به عبارتی طور که آمد معمولا مراسم سوگواری ماه محرم در اصفهان در مساجد مهمی زیرا فرمان روا و سید برگزار می شد، گاه مبدأ مسجد پادشاه بود و مقصد مسجد سید و گاه بالعکس. در صورتیکه چه مراسم عاشورای سال 1342 در مسجد فرمانروا با آرامی و فارغ از زدوخورد برگزار گردیده بود ولی روحانیون و روشنفکران مذهبی اصفهان به رهبری آیتالله خادمی مصمم به برگزاری مراسم بزرگداشت شهدای 12 محرم سال گذشته در مسجد سید (1342) بودند، به این ترتیب آغاز جهت استخراج تایید صلاحیت برای برگزاری مراسم راهپیمایی بعدازظهر عاشورا، مصادف با روز آدینه نخستین خرداد ماه 1343، از مسجد سید اصفهان به سوی میدان نقش دنیا و مسجد فرمان روا، که در آن سال تایید صلاحیت برگزاری سوگواری ماه محرم را از اداره موقوفات گرفته بود، به شهربانی اصفهان مراجعه نمودند که با مخالفت مسئولین مواجه شدند. با این وجود و برخلاف انتظار دولت، اعلامیهای با امضای روحانیون، بازاریان و معتمدین سرشناس اصفهان صادر شوید و علیرغم تذکرات اکید ساواک به آیتالله خادمی، عموم و روحانیون فارغ از به دست آوردن مجوز، مراسم راهپیمایی اعتراضآمیز بعد از ظهر عاشورا از مسجد سید را شروع کردند، ولی ظهر روز عاشورا ده کامیون سرباز دارای اسلحه با یکسری جیپ و صد نفر پلیس و سیصد نفر مأمور ساواک در مسجد سید و فضا آن بومی گردیده بودند. زمانی مسجد پراز جمعیت شد و جمع متعددی هم در پیادهروهای خیابان تجمع کردند، مدیریت شهربانی، سرهنگ محمود صدقی و مدیریت سازمان امنیت به فرمانده قوای دارای سلاح فرمان دادند بگذارید هنگامی کل جمعیت به قصد مسجد فرمانروا از مسجد سید خارج آمدند به آنان حمله نمائید و در شکل مقاومت از مسلسلهای دستی هم استعمال فرمائید.[17] با این تدبیرها و سرکوب عموم، جمعیت نتوانستند خویش را به مسجد پادشاه رسانده و مراسم سوگواری را در آنجا ادامه دهند.
این حادثه یک توشه دیگر وقتی صورت اعطا کرد که عموم اصفهان در اعتراض به تبعید امام خمینی در آبان 1343، تصمیم گرفتند دست به اعتصاب بزنند. در همین راستا انقلابیون از عموم دعوت کردند تا در مسجد سید تجمع و از آنجا به سمت مسجد سلطان راهپیمایی نمایند. اینتوشه نیز حکومت پهلوی که انتظار اینگونه واکنشی را در اصفهان نداشت بیاندیشه مبادرت به سرکوب تجمع و تظاهرات عموم نمود و اذن نداد عموم معترض به مسجد سلطان برسند. در گزارشهای ساواک از واکنش خشونتتوشه شهربانی با تجمع عموم در مسجد سید حافظه گردیده است.[18]
بنابراین مسجد پادشاه اصفهان به واسطه اینکه میتوانست به یک کدام از مرکزها اساسی مبارزین تبدیل گردیده و برای حکومت پهلوی اشتباهات مختلفی را به وجود آورد، با تدابیری زیرا عدم زخم وصال به اثر ها تاریخی و توریسم و سرکوب تجمعات و راهپیماییهایی که مقصدشان مسجد فرمانروا بود، مواجه شد و عامل ها حکومت پهلوی بازدارنده کار عموم جنگ جو در مسجد سلطان شدند و از نقش سیاسی این مسجد کاسته شد. به نحوی که گزارشی از حضور عموم و مبارزین در مسجد فرمانروا طی سالهای آنگاه، بویژه سالهای 57 – 1356 در منابع چشم نمی شود. حتی گزارش مراسم سخنرانی وعاظ هم درباره مسجد پادشاه کمتر در منابع وجود دارااست و شاید بتوان به یک گزینه اشاره نمود؛ آن هم سخنرانی حجتالاسلام اکبر هاشمی رفسنجانی در مسجد پاد شاه درباره امام حسین(ع) در سال 1347 میباشد.
راهنمای کامل آشنایی با مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد، خدمات و نقش آن در توسعه فرهنگی محله